Milieugezondheidsindicatoren

Milieugezondheidsindicatoren

Een milieugezondheidsindicator verbeeldt de relatie tussen milieu en gezondheid. Er zijn verschillende instrumenten die kunnen worden ingezet om inzicht te krijgen in de aard en omvang van gezondheidseffecten gerelateerd aan de kwaliteit van de leefomgeving. Deze instrumenten zijn bekend onder de verzamelnaam ‘Health Impact Assessment' (HIA), in het Nederlands ‘Gezondheidseffectschattingen'. We behandelen hieronder drie soorten Gezondheidseffectschattingen.


Milieu-gerelateerde ziektelast

Dit is een samengestelde maat voor gezondheidsverlies. Deze maat is afkomstig uit het volksgezondheidsdomein en is opgebouwd uit twee componenten: de jaren in de bevolking verloren door vroegtijdige sterfte (verloren levensjaren) en de jaren geleefd met ziekte. De uitkomst wordt uitgedrukt in DALY's (Disability Adjusted Life Years). Men kan bijvoorbeeld spreken van een ziektelast van circa 120.000 DALY's die jaarlijks in de Nederlandse bevolking optreedt door vroegtijdige sterfte samenhangend met fijn stof. Daarmee wordt bedoeld dat er in totaal ongeveer 120.000 levensjaren verloren gaan door fijn stof. De DALY is ontwikkeld in opdracht van de Wereldbank.


Gezondheidseffectscreening (GES)

De GES is een instrument/methodiek waarmee inzicht verkregen wordt in de verschillende externe factoren die van invloed kunnen zijn op de gezondheid van de (toekomstige) bewoners. Door een GES uit te laten voeren bij de start van een nieuwbouw- of herinrichtingsproject wordt helderheid verschaft over de gezondheidskundige knelpunten door milieubelasting.

De uitvoerder van een GES heeft allerlei gegevens nodig over aanwezige bronnen die het milieu en de gezondheid kunnen beïnvloeden, zoals bijvoorbeeld industrie- en landbouwbedrijven, wegen, spoorwegen, vliegverkeer, bodemverontreiniging en hoogspanningslijnen. Op basis van de laatste stand van de beleidsmatige normering en de meest recente wetenschappelijke dosis-respons relaties wordt het Maximaal Toelaatbaar Risico (MTR) per milieufactor bepaald. Dit niveau krijgt voor al alle milieufactoren een GES-score van 6 (onvoldoende milieugezondheidkwaliteit). Vervolgens worden de andere GES-scores via een logische reeks afgeleid. Er is naar gestreefd om de gezondheids- en hindereffecten van de verschillende typen van blootstelling per GES-score vergelijkbaar te maken om de verschillende milieufactoren met elkaar te vergelijken. Er wordt beoogd dat een GES-score 4 voor geluid dezelfde gezondheidskundige betekenis heeft als een GES-score 4 voor luchtverontreiniging door fijn stof.

De GES is in 2000 ontwikkeld voor GGD'en in opdracht van de ministeries van VWS en VROM. Het belangrijkste doel van GES is het mee laten wegen van gezondheidsbelangen in de besluitvorming en wel op een zodanige manier dat de beleidsmakers op het juiste moment de juiste informatie over gezondheidseffecten in heldere taal onder ogen krijgen. Een GES is daarmee een middel om tot een gezondheidskundig advies te komen.

De GES is normatief, dat wil zeggen; er wordt een waarde aan toegekend. Die waarden worden op de kaarten getoond in kleuren en in termen. Het gaat daarbij om schakeringen van groen, geel , rood en paars. De bijbehorende terminologie geeft een waarde-oordeel van goed, via matig en onvoldoende naar zeer onvoldoende. Er wordt daarbij gesproken over GES-scores.


Onder de GES-scores liggen –per risicofactor- normen verscholen. Zo geeft de waarde 6 of meer een normoverschrijding aan.

Milieu Gezondheids Risico (MGR)

Het RIVM ontwikkelt momenteel het MGR-scoringssysteem. Met de MGR is het mogelijk de milieukwaliteit vanuit een gezondheidsperspectief op een specifieke locatie weer te geven. De MGR is gebaseerd op de DALY en drukt het risico op omgevingsgerelateerde ziektelast uit als percentage van de totale te verwachten ziektelast. De MGR is gebaseerd op fijn stof, stikstofdioxide, verkeersgeluid, ozon, lood, formaldehyde, passief roken, dioxinen, benzeen en radon. Bij elke blootstelling wordt een bepaald gezondheidseffect opgenomen (1 of meerdere). Zo worden bij lood twee gezondheidseffecten meegerekend: IQ-verlies en verhoogde bloeddruk.

De MGR is een integrale indicator voor gezondheidsrisico's. De MGR geeft het risico op gezondheidseffecten door milieufactoren weer op lokaal niveau en geeft tegelijkertijd een beeld van de gevolgen van opeenstapeling van omgevingsfactoren. Daardoor kunnen de effecten van de onderliggende omgevingsfactoren berekend en vergeleken worden.

De MGR is momenteel nog volop in ontwikkeling. De komende jaren zullen we hier dieper op ingaan en komen er hoogstwaarschijnlijk ook kaarten met MGR-scores in de Atlas. In tegenstelling tot de GES-scores, is de MGR niet normatief.

laatst bewerkt: 18 december 2015

Scores als handvat

Het toepassen van milieugezondheidsindicatoren kan een belangrijk handvat zijn voor overheden, burgers en bedrijven. Door middel van duidelijke ‘scores' kan iedereen zien waar knelpunten betreffende de gezondheid zitten. Bovendien biedt het mogelijkheden om al in de planfase van ruimtelijke ontwikkelingen - middels scenario's- uit te zoeken wat de mogelijke gezondheidseffecten kunnen zijn. Het gebruik van dergelijke indicatoren is voor gemeenten dan ook een middel om in te zetten tijdens het proces van vergunningverlening.

Veel van de huidige normen voor de kwaliteit van de leefomgeving zijn afkomstig uit het milieubeleid. Die normen zijn veelal per sector en per stof opgesteld en dat verhult het zicht op hun onderlinge samenhang. Om dat beeld weer scherper te krijgen en de gezondheid en veiligheid van de leefomgeving inzichtelijker te maken, zijn veelomvattende maar desondanks toch versimpelde indicatoren een handig hulpmiddel. Iedereen kan door middel van bepaalde indicatoren (door deskundigen opgesteld) een ‘gevoel' krijgen hoe zijn/haar leefomgeving eraan toe is.

laatst bewerkt: 18 december 2015

Verplichtingen en doelen

Bij projecten van Rijkswaterstaat is het volgens de MER-Richtlijn verplicht om GES-scores (of Dalys) uit te laten rekenen. De spotlights worden geleidelijk ook op de MGR-scores gericht. Verder is het tot nu toe aan beleidsmakers of zij gezondheidsindicatoren willen inzetten en toepassen.

Er kunnen beleidsmatig drie doelen worden onderscheiden bij het inzetten van gezondheidsindicatoren:
  • Het maakt beleidsmakers bewust van de relatie tussen gezondheid en de fysieke, sociale, en economische omgeving.
  • Het ondersteunt beleidsmakers bij het herkennen en beoordelen van mogelijke gezondheidseffecten en het optimaliseren van hun beslissingen.
  • Het kan diegenen op wie het beleid betrekking heeft laten bijdragen aan het besluitvormingsproces.

Participatie van partijen

Daarbij geldt dat de rol van de overheid verandert. Zij wordt minder dominant, probeert de regeldruk te verminderen en verantwoordelijkheden bij burgers en bedrijven te leggen. Burgers, bedrijven en maatschappelijke partijen willen ook steeds meer meedenken, meebeslissen en meedoen. Gezondheidsindicatoren kunnen eraan bijdragen dat partijen buiten de overheid gemakkelijker mee kunnen praten.

laatst bewerkt: 18 december 2015

GGD'en aan zet

Het opstellen van GES-scores is werk voor overheden en GGD'en. Zij gebruiken in veel gevallen daarvoor het Handboek Gezondheidseffectscreening.

Als u informatie wilt over GES-scores in uw leefomgeving, neem dan contact op met uw GGD.

laatst bewerkt: 18 december 2015

Instrumenten

Dit handboek bevat een methode voor het in beeld brengen van gezondheidsaspecten in de planfase van bouwplannen. Deze methode is ontwikkeld door de ministeries van VWS en VROM en is geactualiseerd in juni 2010. De methode wordt gebruikt door gemeenten en provincies voor zowel stedelijk als landelijk gebied.

Er kan zowel een kwalitatieve als kwantitatieve GES uitgevoerd worden. De kwalitatieve GES laat zien in welke milieuaspecten zich mogelijk gezondheidsproblemen voordoen. De kwantitatieve GES beoordeelt beleidsplannen voor bijv. woningbouw en infrastructuur vooraf op ernst van de gezondheidseffecten.


Publicaties

Factsheet van GGD NL waarin GESmethode wordt beschreven.

Er wordt in het kort uitgelegd waar het om gaat, wat de doelen zijn, welke methoden er voor handen zijn en welke resultaten beoogd worden.

Een verkenning naar de relatie tussen ruimtelijke ordening en gezondheid vanuit het ruimtelijke, milieu- en volksgezondheidsdomein. Rapport van het RIVM uit 2015

In hoofdstuk 7 van dit rapport, uit 2014, leest u alles over de gezondheidseffectschattingen.

De speerpunten van de NAMG waren binnenmilieu, gezond ontwerp van de leefomgeving, informatievoorziening aan burgers (Atlas Leefomgeving) en het signaleren van risico's op het gebied van milieu en gezondheid. Een terugblik van het RIVM laat zien dat de bewustwording voor de genoemde onderwerpen door de NAMG is vergroot en de samenwerking tussen de verantwoordelijke partijen is gestimuleerd.