Hoewel veel mensen behoefte hebben aan een herkenbare leefomgeving met iets eigens, beginnen stedelijke landschappen steeds meer op elkaar te lijken. In elke stad heb je dezelfde set aan bekende winkels en ook woonwijken zien er vaak hetzelfde uit. Ontwikkelen met erfgoed kan uitkomst bieden. Daarmee kun je een leefomgeving zo inrichten dat datgene wat een stad of gebied specifiek maakt, behouden blijft of versterkt wordt.

Kansen erfgoed benutten

Ontwikkelen met behulp van erfgoed houdt in dat je de kansen die erfgoed biedt, gebruikt bij de inrichting van een bepaald gebied of een bepaalde stad of wijk. Erfgoed meenemen bij gebiedsinrichting biedt kansen. Zo kan erfgoed een nieuwe generatie stadsbewoners aantrekken, maar ook opkomende bedrijven in de dienstverlening en de creatieve industrie. Ook biedt erfgoed kansen voor recreatie en toerisme.

Herbestemming oplossing voor leegstand

Door verschillende maatschappelijke en/of economische ontwikkelingen is de leegstand van vastgoed in de afgelopen jaren sterk toegenomen. Dat geldt ook voor monumentale gebouwen als kerken, boerderijen en fabrieken. Om deze monumentale gebouwen van de ondergang te redden, is het nodig een andere functie ervoor te zoeken. Herbestemming biedt gelukkig kansen. Zo maakt herontwikkeling van erfgoed een gebied vaak aantrekkelijker en kan het gebruikt worden als publiekstrekker. Erfgoed kan ook worden gebruikt als hulpmiddel om krimpgebieden een nieuw leven in te blazen. Verder zijn monumentale complexen en grote ruimtes vaak heel geschikt als kantoorruimte voor clusters van kleinschalige, beginnende en innovatieve bedrijven. Zo blijven de monumenten behouden en krijgt de economie in dat gebied een impuls. Een dergelijke ontwikkeling kan als aanjager werken voor weer andere ontwikkelingen.

Energietransitie biedt kansen voor integratie

Erfgoed kan ook een positieve rol spelen bij de energietransitie. Deze zal een flinke impact hebben op de inrichting van ons land en op het landschap, denk aan windmolenparken en zonne-energie. Als energiemaatregelen op een zorgvuldige manier worden meegenomen in de omgeving, zorgt dat voor meer maatschappelijk draagvlak. De toekomstige Omgevingswet leidt tot een meer ontwikkelingsgerichte manier van werken en biedt kansen voor integratie van erfgoed met andere sectoren, zoals water, natuur, milieu en infrastructuur.

Het oude richtinggevend voor het nieuwe

Aan beleidsmakers en gebiedsinrichters de uitdaging om de waarde van erfgoed vast te stellen in relatie tot andere functies, waarin erfgoed en deze functies bij de inrichting van een gebied, stad of wijk elkaar versterken. Door erfgoed vanaf het begin deel uit te laten maken van het ruimtelijke proces, kan behouden worden wat mooi is en het oude kan tegelijkertijd richtinggevend zijn voor het nieuwe. Soms is kiezen voor erfgoed ook loslaten. Wat wil je behouden en in welke vorm en wat kan plaats maken voor iets nieuws?

Erfgoed biedt planmakers kans om te leren van verleden

Erfgoed leert ons over de ruimtelijke inrichting van het verleden. Hoe hebben ruimtelijke structuren zich ontwikkeld? Hoe tekenden economische groei en krimp zich door de eeuwen heen af in het landschap? Welke maatregelen troffen we in de stad om de wateroverlast onder controle te houden? Dergelijke ontwikkelingen zijn niet alleen bepalend voor de identiteit van onze leefomgeving, maar kunnen ook als inspiratie dienen bij toekomstige ruimtelijke opgaven. Ook kan een analyse van het (gebruiks)verleden van een gebied helpen om het verhaal van de toekomst te funderen en richting te geven. Zo kan een ‘biografie van een winkelstraat’ helpen een nieuwe bestemming aan die winkelstraat te geven vanuit cultuurhistorisch oogpunt. Of zoals de gemeente Rhenen, die onderzoek liet doen naar de kernkwaliteiten van de stad als wederopbouwkern en deze gebruikte in haar nieuwe bestemmingsplan.

Erfgoed verbindt  

Ontwikkelen met erfgoed biedt kansen voor verbinding. Steeds vaker bestaat de behoefte om belangen te verbinden, koppelingen te maken tussen lokale, regionale en nationale ontwikkelingen of om te schakelen tussen lange termijnstrategieën en uitvoeringsprojecten. Zo verbindt de Dorpenacademie in de provincie Groningen bewoners, overheden en professionals die werken in krimpregio’s aan de leefbaarheid van dorpen. Erfgoed speelt hier dikwijls een belangrijke rol in. De nadruk ligt vanaf 2016 op de samenwerking en verbinding tussen initiatiefnemers, overheden en instituties.

Erfgoed slaat brug tussen verschillende domeinen

Ook kan met erfgoed een brug worden geslagen tussen verschillende domeinen. Zoals de monumentale Westhal van de voormalige ENKA-fabriek in Ede die is getransformeerd tot energieleverende fietsexperience of de 19de eeuwse molen De Hersteller die functioneert als windturbine. Of de verbinding tussen groen en erfgoed, zoals in de gemeente Hengelo, die het groen van de wederopbouwwijken aantrekkelijker wil maken om het oorspronkelijke groene karakter van deze wijken te kunnen behouden. Of verbindingen te leggen tussen erfgoed en ondernemerschap: zo werd de oude wierde Weiwerd herbestemd en zijn de kavels waar ooit huizen en boerderijen stonden te koop voor kennisbedrijven uit de chemie, energie, afvalmanagement en recycling.

Zie ook:

Het naoorlogse beleid was vooral gericht op het beschermen en behouden van het erfgoed. In de jaren tachtig en negentig was vooral stedelijke vernieuwing de bepalende factor. De omvorming van oude industriesteden naar nieuwe dienstencentra ging gepaard met een groeiende belangstelling voor gebouwd en landschappelijk erfgoed. De laatste jaren is daar de groeiende en wereldwijde belangstelling voor duurzame ontwikkeling bij gekomen, die tot een sterkere bewustwording heeft geleid van de mogelijkheden die erfgoed biedt voor de ontwikkeling van levendige en levensvatbare steden en landschappen. Zorgvuldig omgaan met de bestaande voorraad van gebouwen en het terugdringen van milieuvervuilende afvalstromen staat nu hoog op de beleidsagenda. Die ontwikkeling is terug te zien in de plannen van het huidige kabinet. Zo stelt de brief Cultuur in een open samenleving dat erfgoed moet worden benut voor actuele ruimtelijke opgaven, zoals de energietransitie, de klimaatadaptatie, de bouw van nieuwe woningen in steden en krimpgebieden.

Het kabinet richt zich op het versterken van de relatie tussen erfgoed, ruimte en leefomgeving in trajecten als de Omgevingswet, de Nationale Omgevingsvisie (NOVI), het Deltaprogramma, het Energie-akkoord en het Klimaatakkoord. Een voorbeeld voor de relatie tussen erfgoed en de leefomgeving is de gebiedsagenda voor het IJsselmeergebied, waar veel aandacht is voor zowel de kracht van ontwerp bij klimaat- en energieopgaven als voor de cultuurhistorische waarden vanuit het verleden van de voormalige Zuiderzee. In het kader van de NOVI werkt het kabinet aan de invulling van omgevingskwaliteit.

Ook blijft het kabinet investeren in herbestemming van monumenten, met speciale aandacht voor monumentale kerken. Zo continueert het kabinet de subsidieregeling hiervoor en breidt het de regeling voor herbestemming uit door ook energiescans subsidiabel te stellen. Daarnaast hecht het kabinet waarde aan in het stand houden van het industriële erfgoed. Verregaande verstedelijking maakt dat rafelranden aan de stad verdwijnen. Plekken waar eens kunstenaars als pioniers de toon zetten en autonoom werk maakten, maken plaats voor restaurants en appartementen. Het kabinet vindt het belangrijk dat er in steden, dorpen en in het landelijke gebied ruimte blijft voor creativiteit. Industrieel erfgoed kan kansen daartoe bieden. 

Subsidieregeling voor herbestemming

De Rijksdienst heeft een subsidieregeling ingesteld om herbestemming te stimuleren. Eigenaren kunnen subsidie aanvragen voor een haalbaarheidsonderzoek naar de herbestemmingsmogelijkheden van een monumentaal pand. De subsidie is bedoeld voor eigenaren van bouwwerken die zich niet makkelijk lenen voor een andere bestemming. Denk aan kerken, industriegebouwen, scholen, boerenschuren, kloosters en kastelen. Dit kunnen ook gebouwen zonder monumentenstatus zijn. Ook bestaat er subsidie voor het wind- en waterdicht maken van het pand tijdens de planfase.

Ontwikkelen met erfgoed

Op Ontwikkelen met Erfgoed vindt u allerlei informatie die u verder kan helpen bij het ontwikkelen met erfgoed. Zoals een overzicht van nationale en regionale partners waar gemeenten mee te maken kunnen krijgen, de jurisprudentie rond ontwikkelen met erfgoed, de wetgeving en het instrumentarium.

Aan de slag met erfgoed in krimpgebieden

Zes instrumenten om te gebruiken bij krimpstrategieën ondersteunt beleidsmakers en bestuurders bij een gebiedsgerichte aanpak. Het gaat in krimpgebieden niet om een nieuwe functie voor een enkel leegstaand gebouw, maar om de economische of sociale ontwikkeling van een heel gebied.

Nieuwe bestemming winkelstraat met leegstand

De Biografie van de winkelstraat heeft handvatten om te bepalen hoe een oude winkelstraat een nieuwe functie kan krijgen bij leegstand. Cultuurhistorisch besef kan bijdragen aan het veranderen van een winkellandschap van ‘place to buy ’ naar ‘place to be’.

Herbestemmen met religieus erfgoed

Het digitale platform Toekomst Religieus Erfgoed bouwt voort op de resultaten van de Agenda Toekomst Religieus Erfgoed (2014-2016). Het platform biedt nieuws, opinie, kennis en ruimte voor discussie en samenwerking op het gebied van religieus erfgoed. Ook vindt u er praktijkvoorbeelden.

Erfgoed in de Omgevingsvisie

Erfgoed in de omgevingsvisie: overzicht digitale kennis- en inspiratiebronnen biedt een aanklikbaar overzicht van kennis- en inspiratiebronnen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, die u kunnen helpen om het unieke verhaal van uw gemeente te vertellen en vast te leggen in een omgevingsvisie.  

Meer inspiratie?

Bekijk de pagina Praktijkvoorbeelden van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Zie hoe onze toekomst een verleden krijgt dankzij erfgoed en hoe op verschillende manieren gewerkt kan worden aan het behouden en ontwikkelen van en met erfgoed.