Gezondheid

Gezonde of ongezonde leefomgeving

De kwaliteit van de leefomgeving in Nederland is sinds 1990 verbeterd, mede dankzij het gevoerde beleid. Zo zijn de lucht en het oppervlaktewater schoner geworden en is de blootstelling aan bodemvervuiling verminderd. Ook maatregelen ter bestrijding van legionella, een verbod op asbest en milieueisen aan producten (o.a. aan spaanplaat, motoren, banden en brandstof) zijn succesvol gebleken.

Maar er zijn nog steeds milieufactoren die schadelijk zijn voor de gezondheid. Door bijvoorbeeld luchtverontreiniging, geluid en een ongezond binnenmilieu kunt u gezondheidsklachten krijgen, ziek worden of eerder overlijden. Dit hangt af van de schadelijkheid van de milieufactor, aan hoeveel u wordt blootgesteld en van persoonlijke factoren.


Leefomgeving en levensfasen

De manier waarop de leefomgeving invloed heeft op de gezondheid is niet voor iedereen en niet in elke levensfase hetzelfde. Dit komt niet alleen doordat (groepen) mensen verschillen in blootstelling en gevoeligheid, maar ook omdat er verschil is in de mogelijkheid om risico's te vermijden of zich ertegen te beschermen. In sommige levensfasen zijn mensen gevoeliger voor de gezondheidseffecten van bepaalde omgevingsinvloeden dan in andere. Kinderen, bijvoorbeeld, zijn nog aan het groeien en ontwikkelen en zijn daardoor kwetsbaarder dan volwassenen. Zo zijn kinderen gevoeliger voor geluid dan ouderen, omdat zij in een levensfase zitten waarin hun denken zich ontwikkelt. Door dagelijkse blootstelling aan geluid kunnen zij een leerachterstand oplopen die later moeilijk in te halen is. Ook kan het buitenspeelgedrag van kinderen leiden tot hogere blootstellingen aan bepaalde (chemische) stoffen. De inrichting van de leefomgeving is ook mede bepalend voor de gezondheid. Zo zijn er meer ongelukken onder ouderen door ongelijke voetpaden.

Relatief nieuw is de term 'gezonde levensloop' wat betekent dat iemand veel of alle fasen van zijn leven in goede gezondheid en welbevinden doorbrengt.


Groen in de buurt, kansen en risico's

De leefomgeving biedt ook mogelijkheden om te bewegen, spelen of andere mensen te ontmoeten. Groen en natuur in de buurt is belangrijk om te ontspannen en bij te komen van de dagelijkse stress. Maar planten of dieren kunnen ook allergieën veroorzaken en infectieziekten overdragen. In de Atlas Leefomgeving vindt u informatie over omgevingsgebonden (infectie)ziekten zoals Q-koorts en de ziekte van Lyme. Informatie over overige (infectie)ziekten kunt u vinden bij het Centrum voor Infectieziektebestrijding (RIVM) en het de website Volksgezondheidenzorg van het RIVM.

De gezondheidsrisico's van lucht, geluid, bodem, water en groen staan bij de betreffende thema's beschreven. Op deze pagina vindt u algemene informatie over de invloed van de leefomgeving op de gezondheid.

laatst bewerkt 23 november 2015

Invloed leefomgeving op gezondheid

Volgens recente schattingen is ruwweg 3-7% van de ziektelast in Nederland toe te schrijven aan de leefomgeving. Luchtverontreiniging en geluid zijn de belangrijkste veroorzakers van gezondheidsklachten. De invloed van onze leefomgeving op de gezondheid is beperkt, in vergelijking met andere factoren, zoals roken, onvoldoende lichaamsbeweging, alcoholgebruik en overgewicht. Toch zijn gezondheidsrisico's door een slecht milieu niet te verwaarlozen. Nieuwe en persistente problemen, zoals klimaatverandering en verkeersdruk, vragen om blijvende aandacht. Ook de manier waarop wij onze leefomgeving beleven heeft invloed op onze gezondheid. Denk aan stress of negatieve gevoelens door bijvoorbeeld geluidshinder.

De leefomgeving heeft ook indirect invloed op gezondheid. De leefomgeving kan gezond gedrag uitlokken door bijvoorbeeld speel- en ontmoetingsplekken en wandelen, fietsen of sporten mogelijk te maken. Informatie over het gezond ontwerpen en inrichten van de leefomgeving kunt u vinden in de GezondOntwerpWijzer.

Onderstaande infographic benoemt een aantal verschillende factoren die bijdragen aan de totale ziektelast (dat is de hoeveelheid gezondheidsverlies die wordt veroorzaakt door ziekten). Het gaat hier om (in meerdere of mindere mate) beïnvloedbare factoren.

Belangrijkste ziekteklachten in relatie tot de leefomgeving

  • Verergering van klachten van aandoeningen zoals astma, chronische bronchitis en hart- en vaatziekten door bijvoorbeeld luchtverontreiniging;
  • Ernstige hinder, slaapverstoring, verminderd concentratievermogen en belemmering van dagelijkse bezigheden door geluid.
     

Stress en bezorgdheid

Milieufactoren kunnen naast gezondheidsklachten ook stress en bezorgdheid tot gevolg hebben. Bezorgdheid is de meest gemelde klacht bij GGD'en (29%) in de periode 2009-2010. De meeste klachten die burgers melden gaan over het binnenmilieu. Grootste boosdoeners zijn schimmels, vocht, plaagdieren en gebrekkige ventilatie. Men is vaak bezorgd over het gezondheidsrisico van asbest en schimmels. Het gebrek aan controle dat men heeft over deze risico's speelt hierbij een belangrijke rol. Lees meer hierover in het Compendium voor de Leefomgeving.


Kwetsbare groepen

Niet iedereen is even gevoelig voor schadelijke milieufactoren. Kinderen, ouderen, chronisch zieken en zwangeren behoren tot de zogenaamde kwetsbare groepen. Bovendien zijn gezondheid en ziekte niet gelijk verdeeld over verschillende bevolkingsgroepen en buurten in Nederland. Meer hierover kunt u vinden op de website Volksgezondheidenzorg van het RIVM en in de Leidraad voor identificatie en bescherming van hoogrisicogroepen van de Gezondheidsraad.

laatst bewerkt 23 november 2015

Gezondheid als integraal onderdeel van beleid

Daar waar beleidsmakers de afgelopen decennia vooral naar binnen gericht waren in hun eigen kennisdomein, is de huidige trend om de krachten van zoveel mogelijk domeinen te bundelen. Was de focus in de afgelopen decennia bij leefomgeving en gezondheid veelal sectoraal, zoals bodemvervuiling, drinkwaterkwaliteit of luchtverontreiniging, nu is het belangrijk om gezondheid, milieu en ruimtelijke ordening integraal te beschouwen.

Cruciaal daarbij is om al aan het begin van ontwikkel- en of bouwtrajecten deskundigen uit de stedenbouw, het milieudomein en de gezondheidspreventiehoek aan tafel te zetten. Zodoende kan ook gezondheid een gelijkwaardige plek in het planningsproces krijgen. Iedereen kan zo, nog voordat er een spade in de grond gaat, van elkaars kennis en inzichten profiteren en, ook gezondheidsafwegingen maken. Verschillende initiatieven zoals Platform Gezond Ontwerp en het Kenniscentrum Healthy Urban Living dragen bij aan het vroegtijdig integreren van gezondheid in beleidsplannen.

In het rapport Ruimte en Gezondheid, uit 2015, wordt een verkenning uitgevoerd naar de relatie tussen ruimtelijke ordening en gezondheid vanuit het ruimtelijk, milieu- en gezondheidsdomein.


Gezondheid essentieel onderdeel in Omgevingswet

Deze integrale benadering, waarbij gezondheid als essentieel onderwerp wordt meegenomen, vinden we ook terug in de Omgevingswet. Deze nieuwe wet is medio 2015 door de tweede kamer aangenomen en zal in 2018 in werking treden.  De omgevingswet verplicht Rijk, provincies en gemeenten tot het maken van een omgevingsvisie waarbij ook het belang van een gezonde  leefomgeving moet worden meegewogen. Door amendering is de wet op het terrein van gezondheid concreter aangescherpt. Zo maakt de wet het nu mogelijk om een omgevingsvergunning te weigeren als er naar het oordeel van de gemeente sprake is van bijzondere omstandigheden, die bij vergunningverlening kunnen leiden tot nadelige gevolgen voor de gezondheid.


Nationale aanpak milieu en gezondheid

Naast het reguliere milieubeleid en gezondheidsbeleid heeft de overheid in de periode 2008-2012 de Nationale Aanpak Milieu en Gezondheid (NAMG) uitgevoerd. De NAMG was bedoeld om een aantal uitdagende opgaven op het terrein van milieu en gezondheid te agenderen die nog niet in die samenhang werden opgepakt. Dit gebeurde naast de maatregelen die al genomen worden om de luchtkwaliteit te verbeteren, bodem en water te beschermen, geluidsoverlast  terug te dringen en risico's van gevaarlijke stoffen en straling te beperken.

De NAMG richtte zich op:
  • een gezonder binnenmilieu in gebouwen;
  • gezond ontwerp en inrichting van de leefomgeving en gezonde mobiliteit;
  • goede informatievoorziening over de leefomgeving;
  • signaleren en volgen van milieu- en gezondheidsproblemen.

Op initiatief van het Rijk zijn de betrokken partijen, variërend van overheden, uitvoeringsorganisaties en (semi)publieke organisaties als woningcorporaties en scholen, tot kennisinstituten, belangenorganisaties en bedrijven, bij elkaar gebracht. Zij zijn er onder regie van de NAMG in geslaagd verantwoordelijkheden en acties te benoemen en deze in gang te zetten.

Dit heeft o.a. geresulteerd in:

  • verbetering van het binnenmilieu bij circa 4300 scholen;
  • een website (GezondOntwerpWijzer) waarin themagewijs de bestaande kennis en informatie uit de verschillende kennisdomeinen is samengebracht;
  • deze website, de "Atlas Leefomgeving", die overheidskaarten en informatie over de leefomgeving en gezondheid op één plek ontsluit.

Veel acties uit de NAMG lopen de komende jaren door, met betrokkenheid van het Rijk. In de kamerbrief Afronding nationale Aanpak Milieu en Gezondheid staat hier meer over.

laatst bewerkt 27 november 2015

Tips voor het gezonder maken van uw leefomgeving

Wilt u meer groen of speelmogelijkheden in de buurt? Kijk dan eens op de GezondOntwerpWijzer voor leuke voorbeelden en tips hoe u een groen of speelproject kunt opstarten. Voor vragen over gezondheid en een gezonde leefomgeving kunt u altijd terecht bij een GGD bij u in de buurt.


Hulpmiddelen voor beoordelen van gezondheidseffecten

Er zijn verschillende instrumenten om de positieve en negatieve gezondheidsgevolgen van beleid of (ruimtelijke) plannen te kunnen beoordelen en evalueren.

Met behulp van vragenlijsten en checklists kan een kwalitatieve schatting verkregen worden. Bij een kwantitatieve schatting wordt berekend wat het verwachte aantal (extra of verminderde) ziekte- of sterfgevallen is. Andere effectmaten zijn bijvoorbeeld het aantal gewonnen (of verloren) levensjaren of de totale ziektelast of ziektekosten in Euro's. Onder het tabblad ‘producten' boven de kolom ‘Meer Weten' aan de rechterzijde, zijn vele publicaties, handleidingen en instrumenten te vinden die voor professionals van nut kunnen zijn.

laatst bewerkt 30 november 2015

Feiten en cijfers

In gemeentelijke gezondheidsprofielen kunnen gemeenten specifieke informatie over de volksgezondheid in hun gemeente vergelijken met het GGD-gemiddelde en met landelijke trends.

Beschrijving van de gezondheidseffecten door milieufactoren in Nederland uit het Compendium voor de Leefomgeving.


Instrumenten

De toolkit gaat over preventie van overlast door eikenprocessierupsen. Hij ondersteunt (communicatie)professionals die werken op het gebied van publiekscommunicatie over milieu en gezondheid.

Dit rapport bevat de achtergronden en de handleiding voor het uitvoeren van een kwantitatieve lokale gezondheidseffectscreening.

In opdracht van de ministeries van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en Infrastructuur en Milieu is de Gezondheidseffectscreening (GES) ontwikkeld, een kwantitatieve methodiek om lokale gezondheidseffecten van stedelijke ontwikkelingsprojecten zichtbaar te maken. GES is een succesvol screeningsinstrument om inzicht te krijgen in de gezondheidsaspecten van ruimtelijke planvorming. Voortschrijdend inzicht en ervaringen met het instrument GES hebben inmiddels geleid tot de voorliggende zesde update (versie 1.6).

In tien stappen naar een beweegvriendelijke omgeving. Veel praktijkvoorbeelden en handige tips voor analyse, plan van aanpak, uitvoering en monitoring.

DYNAMO-HIA kwantificeert de impact van door de gebruiker ingevoerde veranderingen in risicofactoren op meerdere ziekten en op de algehele gezondheid van een bevolking. Dynamo-HIA maakt daarbij gebruik van een referentiescenario om te kunnen vergelijken met één of meer interventies scenario's. DYNAMO-HIA biedt een uitgebreid overzicht van uitkomstmaten - zoals levensverwachting en levensverwachting zonder ziekte of gebrek, en gedetailleerde gegevens zoals prevalentie en sterfte / overleving - naar leeftijd, geslacht en risicofactoren per tijdseenheid. Dynamo-HIA is in potentie een standaardtool voor het beoordelen van gezondheidseffecten op basis van beschikbare epidemiologische data. Het is eenvoudig toegankelijk, werkt ook met bescheiden databestanden en is gebruikersvriendelijk.

De handleiding Gezonde School is bedoeld voor professionals die het primair onderwijs ondersteunen bij het werken aan gezondheidsbevordering. Maar kan ook gebruikt worden voor het voortgezet onderwijs of het middelbaar beroepsonderwijs.

De handreiking is gemaakt door het Centrum Gezond Leven van het RIVM. Centrum Gezond Leven en partners versterken samenhangende en effectieve lokale gezondheidsbevordering en geven een impuls aan de gezonde leefstijl van jongeren.


Rijkswaterstaat heeft een methodiek ontwikkeld om de MIRT (Meerjarenprogramma Infrastructuur Ruimte en Transport)-gebiedsagenda's en verkenningen te analyseren op duurzaamheid. Dit gebeurt aan de hand van 12 duurzaamheidspijlers, die elk een verzameling duurzaamheidsprincipes en testvragen bevatten. De Omgevingswijzer is vooral bedoeld als spiegel om de communicatie, het bewustzijn en de discussie rondom duurzaamheid te bevorderen binnen de verschillende bestuurslagen (Rijk, provincie, waterschap).

Het kan gebruikt worden:

- als checklist om te kijken of alle facetten van duurzaamheid aan bod komen;
- als vergelijker van verschillende oplossingsalternatieven;
- als controle op consistentie tussen verschillende MIRT-fases.


De digitale Handreiking Gezonde Wijk kunt u gebruiken bij het opstellen en uitvoeren van een wijkgerichte aanpak voor gezondheidsbevordering.

In de handreiking Gezonde Wijk vindt u praktische tips en voorbeelden over het voorbereiden, uitvoeren en evalueren van een gezonde wijk.

Deze handreiking is gemaakt door het Centrum Gezond Leven van het RIVM. Centrum Gezond Leven en partners versterken samenhangende en effectieve lokale gezondheidsbevordering en geven een impuls aan de gezonde leefstijl van jongeren.


In de Handreiking Gezonde Gemeente zijn informatie, handige materialen, tips en praktijkvoorbeelden gebundeld voor het maken, uitvoeren en evalueren van gezondheidsbeleid en wijkgerichte gezondheidsbevordering. Voor de thema's overgewicht, sport en bewegen, alcohol, drugs, roken, depressie, seksuele gezondheid en letsel vindt u informatie en interventieoverzichten om lokaal preventiebeleid voor deze thema's te onderbouwen en in te vullen.

 


De Beweegvriendelijke Omgeving Scan (BVO Scan) geeft antwoord op de vraag of burgers in hun directe leefomgeving voldoende worden uitgedaagd en gefaciliteerd om te sporten en te bewegen. En het geeft inzicht op welke vlakken verbetering mogelijk of nodig is.

Het instrument is bedoeld om op een snelle en simpele manier inzicht te krijgen in de beweegvriendelijkheid van een buurt of wijk. Maar ook om het onderwerp ‘ruimte voor bewegen' op de agenda te zetten en hierover in discussie te gaan.

De werkwijzer Gezondheid in Planvorming GGD Den Haag 2011 biedt een overzicht van verschillende thema's die belangrijk kunnen zijn voor een gezonde inrichting van de leefomgeving.

De handreiking is een digitale checklist waarmee initiatiefnemers van ruimtelijke plannen en beleidsmakers kunnen nagaan welke gezondheidsaspecten een rol spelen. Na het invullen van de checklist, krijgt u direct een samenvattend rapport met de aspecten die aandacht nodig hebben. De checklist linkt door naar achtergrondinformatie.

De handreiking is gemaakt door het Centrum Gezond Leven van het RIVM. Centrum Gezond Leven en partners versterken samenhangende en effectieve lokale gezondheidsbevordering en geven een impuls aan de gezonde leefstijl van jongeren.


Urban Strategy is een 3-dimensioneel rekenmodel voor interactieve planvorming. Het bestaat uit twee componenten: geavanceerde software en dienstverlening door TNO. Urban Strategy helpt bestuurders, planologen, projectontwikkelaars, woningcorporaties, adviesbureaus, (landschaps)architecten, stedenbouwkundigen en verkeerskundigen nieuwe situaties te verkennen, ontstane situaties te evalueren en integrale oplossingen voor complexe knelpunten te vinden.

De Leefbaarometer, ontwikkeld door RIGO in opdracht van het ministerie van VROM/BZK, geeft online informatie over de leefbaarheid in alle buurten en wijken. Het geeft de situatie in de wijk weer, maar ook ontwikkelingen en achtergronden van de buurt. Hiermee biedt de Leefbaarometer de mogelijkheid om snel en adequaat te reageren bij eventuele negatieve ontwikkelingen.

De Leefbaarometer bevat informatie over 1998, 2002, 2006, 2008, 2010 en 2012 op het niveau van gemeente, postcode, wijken, buurten en clusters. De Leefbaarometer wordt tweejaarlijks geactualiseerd.

De GOW, onderdeel van de Atlas Leefomgeving, is een digitale bundeling van kennis en informatie over het gezond ontwerp en inrichten van de leefomgeving. Het biedt handelingsperspectieven voor iedereen die de leefomgeving gezond wil ontwerpen en inrichten.

De GOW biedt informatie over gezonde mobiliteit, groen en water, sport en spelen, openbare ruimte, milieukwaliteit, externe veiligheid en binnenmilieu. Per thema is de informatie op dezelfde manier opgebouwd: relatie met gezond ontwerp en gezonde inrichting van de leefomgeving, aanbevelingen, praktijkvoorbeelden, organisaties, instrumenten, meer weten en meedoen.

De Gezondheidseffectscreening Stad & Milieu (GES) is een instrument waarmee een gemeente bij stedelijke ontwikkeling vooraf inzicht krijgt in de verschillende factoren die van invloed zijn op de gezondheid van de (toekomstige) bewoners. Met GES kan de blootstelling aan verschillende milieuaspecten gezondheidskundig worden beoordeeld en onderling worden vergeleken.

De screening geeft een goed beeld van de gezondheidskundige knelpunten en kansen bij ruimtelijke plannen, herstructurerings- of verkeersplannen.

DuurzaamheidsProfiel van een Locatie (DPL) van IVAM is een computerinstrument dat de duurzaamheid van een wijk of gebied meet op basis van de drie elementen van duurzaamheid: Planet (milieu), People (sociaal) en Profit (economie).

De Digitale Plantafel (Maptable) is een ontwerptafel van de Provincie Utrecht die gekoppeld is aan een GISdatabase en waarmee interactief de leefbaarheids- en duurzaamheidsconsequenties van een ruimtelijk ontwerp zichtbaar worden gemaakt.

Het beoordelingskader gezondheid en milieu is een methode voor het integraal beschrijven en vergelijken van milieuproblemen met veronderstelde of bewezen gezondheidseffecten.

Naast ernst en omvang van gezondheidseffecten, gaat het ook om risicoperceptie, kosten-baten analyses en handhavingsaspecten.

Het Beoordelingskader Gezondheid en Milieu is bedoeld om beleidsafwegingen te maken, met name op landelijk en provinciaal niveau, maar ook bruikbaar bij beleidsvorming van gemeentes en semi-overheden/ nutsbedrijven.

In de Interventiedatabase van het Centrum Gezond Leven vindt u actuele leefstijlinterventies die in Nederland beschikbaar zijn.

Het Centrum Gezond Leven stimuleert het gebruik van best passende leefstijlinterventies o.a. door interventies inzichtelijk te presenteren en kennis te delen over kwaliteit en samenhang. Centrum Gezond Leven is onderdeel van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) in Bilthoven.