Gezonde leefomgeving, gezonde mensen

De leefomgeving waarin mensen wonen, werken en leven beïnvloedt hun gezondheid. De leefomgeving moet gezond en veilig zijn, uitnodigen tot bewegen en ontmoetingen, en prettig om in te wonen. Door de leefomgeving gezonder in te richten kan veel gezondheidswinst worden geboekt. Denk bijvoorbeeld aan minder overgewicht als mensen uitgenodigd worden meer te bewegen.

Een gezonde inrichting heeft:

  • een goede milieukwaliteit (lucht, bodem, geluid);
  • natuur of andere voorzieningen om hitte- en wateroverlast op te vangen;
  • natuur en water in de buurt om te kunnen spelen, fietsen, wandelen en ontspannen;
  • ontmoetingsplekken in de buurt;
  • mogelijkheden voor stadslandbouw;
  • een mooi aangezicht en goede plaatsing en inrichting van gebouwen;
  • veiligheid, ook voor mensen die minder goed ter been zijn.
     

Nieuwe gezondheidsuitdagingen samen aanpakken

Het gaat goed met onze volksgezondheid. Mensen worden steeds ouder en de meeste mensen voelen zich gezond en niet beperkt. Mensen ervaren wel meer drukte in hun leven en doordat we ouder worden stijgt het aantal chronische aandoeningen zoals diabetes. Ook eenzaamheid neemt toe. Steeds meer mensen wonen in de (drukke) stad, wat stress kan geven. Andere uitdagingen zijn klimaatverandering, meer (elektrisch) verkeer en gezondheidsverschillen tussen mensen die meer of minder geld te besteden hebben. Een goede inrichting van de leefomgeving kan helpen deze uitdagingen het hoofd te bieden. Denk aan de aanleg van groen en water waar mensen kunnen ontspannen. Steden en gemeenten zoeken steeds vaker de samenwerking met bewoners. En dat is maar goed ook; zij weten vaak het beste wat wel en niet past in hun omgeving.

Hoe groot is de invloed van het milieu op de gezondheid?

 

In Nederland is gemiddeld zo’n 4% van de ziektelast toe te schrijven aan milieufactoren. Dat kost ons  ruim 1 miljard euro aan zorg per jaar, volgens de Volksgezondheid Toekomst Verkenning van het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (VTVIn de Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV) rapporteert het RIVM elke vier jaar over de ontwikkeling van de volksgezondheid in Nederland.-2018). Luchtvervuiling veroorzaakt verreweg het grootste deel van ziekte en sterfte. UV-straling en meeroken staan in dit onderzoek op de tweede en derde plaats van milieurisico’s. Dan volgen straling binnenshuis, geluid, vocht en koolmonoxidevergiftiging. De beleving van milieufactoren, zoals bezorgdheid en geluidhinder, is hier niet meegenomen. Het effect van het milieu op de gezondheid zou groter zijn als je die effecten ook meetelt. De milieurisico’s zijn grofweg vergelijkbaar met andere gezondheidsrisico’s zoals overgewicht.

Gezondheidswinst

Behalve risico’s beschrijft de VTV ook kansen om via de omgeving de gezondheid te verbeteren. Een kleine 20 %  van de ziektelast is toe te schrijven aan ongezond gedrag, waarvan ongeveer 2%  door te weinig bewegen. Als iedereen voldoende zou bewegen zouden de zorguitgaven jaarlijks zo’n 2,7 miljard lager zijn; de moeite van het investeren waard dus. Bij sommige maatregelen snijdt het mes aan twee kanten. Maatregelen die bijvoorbeeld fietsen stimuleren en autogebruik ontmoedigen verlagen de milieurisico’s én beperken ongezond gedrag.

Meldingen van bezorgdheid, ademhalingsklachten en hinder

Milieufactoren kunnen naast gezondheidsklachten ook tot stress, hinder en bezorgdheid bij mensen leiden. Bezorgdheid is de meest gemelde klacht bij GGDGemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst'en (36%) in de periode 2015-2016. De meeste klachten die burgers melden gaan over het binnenmilieu. Denk aan schimmels, asbest, plaagdieren en vocht. Maar ook luchtvervuiling buitenshuis wordt vaak genoemd en er is een toename in het aantal meldingen over houtrook. Na bezorgdheid gaan de meeste meldingen over ademhalingsklachten (18%) en hinder (12%). Hinder ondervindt men het meest van stank.

Milieurisico’s verschillen van plek tot plek

Kaart laat milieugezondheidsrisico's zien in Nederland

 

De milieurisico’s zijn groter in steden dan op het platteland. Vaak is sprake van stapeling; op plekken met veel luchtvervuiling, is ook de geluidsbelasting hoog. Het RIVM heeft een indicator ontwikkeld om de gezondheidseffecten van luchtvervuiling en geluid samen op de kaart te zetten: het Milieu Gezondheids Risico (MGR). De indicator schat –van plek tot plek- hoe groot de gezondheidseffecten van deze risicofactoren bij elkaar opgeteld zijn. Deze varieert van enkele procenten tot meer dan 10%. Check op de kaart hoe uw plek scoort.
Beleidsmakers zoeken vaak plekken waar nog gebouwd kan worden zonder de gezondheid van omwonenden te verslechteren. De MGR kan zichtbaar maken hoe nieuwe plannen uitpakken voor het hele gebied; worden de lasten gelijk(er) verdeeld? De MGR omvat de gezondheidseffecten van fijnstof en stikstofdioxide in de lucht. Daarnaast gaat het om geluid van rail-, vliegtuig- en wegverkeer en industrie. Lees meer over deze methode op de website gezonde leefomgeving. Daar kunt u ook een handleiding aanvragen.

Gezondheidseffectscreening (GES)

Een andere methode om mogelijke effecten van nieuwbouw- of herinrichtingsprojecten vooraf te schatten is de Gezondheidseffectscreening (GES). Behalve lucht en geluid geeft deze indicator ook informatie over bijvoorbeeld bodemverontreiniging en hoogspanningslijnen. Het niveau van de GES ligt tussen 0 en 8. Vanaf 6 spreken we van onvoldoende milieugezondheidkwaliteit. De GES-waarden van verschillende milieufactoren kunnen met elkaar vergeleken worden. Het belangrijkste doel van GES is om gezondheid mee te laten tellen in besluiten over de leefomgeving. Een voorwaarde is dat alle benodigde milieudata voorhanden zijn. Deze Atlas laat GES-kaarten zien van de provincie Noord-Brabant. Lees meer over deze en andere methoden op de website gezonde leefomgeving.

GES-scores

Atlas volksgezondheid

Waar leven de mensen het langst? Waar bevinden zich de ziekenhuizen? Waar worden de meeste medicijnen gebruikt? Waar zijn de mensen het zwaarst? Het antwoord op deze vragen vindt u op de Atlas Volksgezondheid. Als u wilt weten hoe uw gemeente scoort ten opzichte van andere gemeenten, kunt u de Gemeentelijke gezondheidsprofielen raadplegen. De ‘Staat van Volksgezondheid en Zorg’ - tenslotte - presenteert kerncijfers om het beleid van het Ministerie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport te evalueren.

De nieuwe Omgevingswet

De Omgevingswet treedt in 2021 in werking. Met de Omgevingswet wil de overheid de regels voor ruimtelijke ontwikkeling vereenvoudigen en samenvoegen. Zo worden in de Omgevingswet 26 wetten op samengevoegd in 1 wet, vier AMvB's en de Omgevingsregeling.  De focus van de nieuwe wet ligt op minder versnippering.De wet stelt de leefomgeving centraal. Zo ontstaan er meer mogelijkheden voor initiatieven en lokaal maatwerk bij het realiseren van een veilige en gezonde leefomgeving.

 

Vier verbeteringen Het nieuwe Omgevingsstelsel gevisualiseerd


Omgevingswet biedt mogelijkheden voor gezondheid

Met de komst van de Omgevingswet moeten gemeenten gezondheid meewegen in zowel hun omgevingsvisie als in de concrete uitwerking daarvan in het omgevingsplan. De invoering van de Omgevingswet in 2021 moet er voor zorgen dat het ruimtelijke beleid in buurten beter aansluit bij de lokale omstandigheden en wensen van de bevolking. Deze aanpak kan verder gaan dan alleen vasthouden aan milieunormen. De vraag is dan niet: ‘wordt met deze ingreep de norm overschreden’, maar: ‘draagt de inrichting van de ruimte bij aan een schone en gezonde leefomgeving’.

Atlas Leefomgeving als aanvulling op het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO)

Willen burgers of bedrijven straks een project of activiteit starten? Dan hoeven zij nog maar 1 vergunning (digitaal) aan te vragen bij 1 loket. Daarna neemt de gemeente of de provincie een beslissing. Dat loket heet het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO).  Op de Atlas Leefomgeving kunnen mensen zien waar de leefomgeving onder druk staat. En in het DSO kunnen zij straks kijken welke regels er op die locatie gelden.

Aan de slag met een gezonde inrichting van de leefomgeving

De website Gezonde Leefomgeving is een handig hulpmiddel voor iedereen die aan de slag wil met het gezonder inrichten van de leefomgeving. De website biedt informatie, inzichten, ruimtelijke data, instrumenten en werkvormen om samen te werken aan een gezonde leefomgeving. En concrete voorbeelden uit de praktijk. Ook biedt de site handvaten om gezondheid mee te wegen binnen het omgevingsbeleid. De website is ontwikkeld om van te leren, ervaringen te delen en inspiratie op te doen.

Wet Publieke Gezondheid

Gemeenten hebben de taak om de gezondheid van burgers te bevorderen en beschermen. Dit is vastgelegd in de Wet Publieke Gezondheid. Meestal neemt de GGDGemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst deze taak op zich. Lees meer over deze wet op de gezonde leefomgeving.

Wet Maatschappelijke Ondersteuning

Gemeenten bieden passende ondersteuning voor kwetsbare groepen; mensen die niet op eigen kracht kunnen deelnemen aan de samenleving. Dit is geregeld in de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (Wmo). Deze wet biedt kansen om de leefomgeving te verbeteren, bijvoorbeeld als het gaat om veiligheid en leefbaarheid. Lees meer over deze wet op de website Gezonde leefomgeving.

Ostrava Verklaring voor Milieu en Gezondheid

Nederland wil inzetten op de volgende thema’s om het milieu en de gezondheid te verbeteren; (1) luchtkwaliteit, (2) chemische stoffen waaronder asbest, (3) actieve mobiliteit (fiets), (4) water en gezondheid en (5) duurzame zorginstellingen. Voorbeelden zijn het asbestbeleid en de ambitie van het Schone Lucht Akkoord (SLA). Het SLA zet in op een permanente verbetering van de luchtkwaliteit. De Agenda Fiets van Tour de Force en het Sportakkoord zijn andere voorbeelden. Nederland heeft dit vastgelegd in het National Portfolio for Action (2019) met het oog op internationale afspraken in de Ostrava Verklaring voor Milieu en Gezondheid.

Tips voor het gezonder maken van uw leefomgeving

 

Aan de slag met groen

Steeds meer mensen nemen het initiatief om de natuur in hun eigen buurt te ontwikkelen en onderhouden. Bewoners voelen zich namelijk betrokken bij hun eigen omgeving en willen zich er graag voor inzetten. Het Servicepunt Groen aan de Buurt begeleidt en ondersteunt bewoners en gemeenten bij het omzetten van deze ideeën naar concrete activiteiten en projecten. U vindt hier informatie, praktische tools, voorbeelden en doorverwijzingen. 

Zelf uw leefomgeving zo gezond mogelijk houden

De leefomgeving beïnvloedt de gezondheid. Positief, maar ook negatief. Zoals luchtvervuiling, vocht en schadelijke stoffen in huis of stankoverlast. Veel milieurisico's kun je gelukkig zelf verminderen. Milieu Centraal maakte een handige pagina met allemaal tips om milieurisico’s te verminderen. Denk aan bijvoorbeeld luchtvervuiling, bodemverontreiniging, en gezondheidsrisico’s in en om uw huis.

Zelf meten

Mensen gaan steeds vaker zelf aan de slag om gegevens over de leefomgeving te verzamelen. Zo zijn er nu verschillende goedkope ‘sensoren' verkrijgbaar om de luchtkwaliteit te meten. Er zijn burgernetwerken ontstaan die een luchtmeetnet in hun gemeente hebben opgezet, bijvoorbeeld in Zeist. Het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu heeft een ‘samen meten' website ingericht om ervaringen en resultaten te delen. Ook wordt ingegaan op vragen zoals: ‘hoe meet je het best', ‘wie zijn er nog meer met deze methoden bezig' en ‘wat kun je leren van de meetresultaten'?

Vragen over gezondheid en een gezonde leefomgeving?

Voor vragen over gezondheid en een gezonde leefomgeving kunt u altijd terecht bij een GGD bij u in de buurt.