Door de stijgende gemiddelde temperatuur op aarde wordt het warmer in Nederland. Dit betekent warmere zomers met meer en langere hittegolven, maar ook warmere winters.

Als het koud is buiten trekken we extra kleren aan en zetten we de verwarming aan in huis. Als het heet is buiten trekken we zo min mogelijk kleren aan en is binnenblijven soms een betere optie dan naar buiten gaan. Door te zweten zorgen we voor verkoeling op onze huid. In Nederland zijn we nog niet zo gewend aan extreme hitte. Onze huizen en kantoren zijn ingericht op zo veel mogelijk warmte binnen krijgen en houden. In Zuid-Europese landen weten ze wel om te gaan met hitte. De bekende siësta zorgt ervoor dat mensen, binnen rusten op het heetst van de dag. En ook woningen zijn ingericht op zo koel mogelijk blijven. Zo staan woningen dicht op elkaar met stegen voor extra schaduwvorming. De daken en muren zijn licht van kleur om zoveel mogelijk zonlicht te weerkaatsen. En de ramen zijn klein om zo weinig direct zonlicht binnen te krijgen.   

Als het menselijk lichaam voor lange tijd wordt blootgesteld aan warmte kan het last krijgen van hittestress. Symptomen van hittestress zijn heel veel zweten, hoofdpijn, misselijkheid, uitdroging en spierkrampen. In het ergste geval is hittestress zelfs dodelijk. Niet iedereen reageert hetzelfde op hitte. De mate waarin je kan zweten en de hoeveelheid die je drinkt is van grote invloed op het wel of niet ondervinden van hittestress. Risicogroepen zoals baby’s, kinderen, ouderen en chronisch zieken zijn het meest kwetsbaar voor hitte.

Sterfte door hitte

Hitte en gezondheid krijgt steeds meer aandacht. In 2018 is bijvoorbeeld het eerste congres Hittestress georganiseerd. Tijdens de hittegolf van 2019 vielen 400 extra doden die te relateren waren aan de langdurige hitte. Veelal waren dit ouderen boven de 75 jaar. Ouderen merken minder snel dat ze dorst hebben, waardoor uitdroging snel voorkomt. Bovendien werken koelende mechanismen in het lichaam minder goed als je ouder bent. Ook slikken zij veel medicatie die invloed hebben op hun vochthuishouding, waardoor het lichaam sneller in de problemen komt.

Slaapverstoring

Blootgesteld worden aan een langere periode van hitte heeft diverse gevolgen voor de gezondheid. Hitte overdag betekent ook vaak warme nachten. Slapen in de warmte zorgt voor een verminderde nachtrust. Slaapverstoring leidt vervolgens tot een slechter humeur, vermoeidheid, verminderde weerstand en een verminderd prestatievermogen de volgende dag.

In steden is het ’s nachts extra warm in vergelijking met buitengebieden. In steden is namelijk veel steen en asfalt aanwezig. Het steen warmt overdag flink op en geeft ’s nachts nog steeds warmte af. Het temperatuurverschil kan oplopen tot wel 8°C. Dit noemen we het stedelijk hitte-eiland effect (UHI).  

UV-straling

Zonlicht bestaat onder andere uit ultraviolet straling (UV). Blootstelling aan UV-straling zorgt ervoor dat de huid vitamine D aanmaakt. Vitamine D kan het lichaam niet zelf aanmaken, maar heeft het wel nodig en zorgt voor een goede bot- en spierstofwisseling. Te veel UV-straling is niet goed voor je. UV-straling is het deel van het zonlicht dat zorgt voor verbranding van de huid. De gevaarlijkste vorm van huidkanker, melanoom, is te relateren aan intensieve blootstelling aan UV-straling. Daarnaast is er een verband tussen oogaandoeningen, zoals staar, en blootstelling aan UV. Zowel het aantal gevallen van melanoom als staar is de afgelopen jaren sterker toegenomen dan verwacht. Vermoedelijke speelt gedrag hierbij een grote rol. Mensen gaan meer naar buiten als het zonnig weer is en worden daardoor meer en langer blootgesteld aan zonlicht. Door klimaatverandering is nu al een toename in het aantal warme dagen te zien en zoeken dus meer mensen de buitenlucht op.

De intensiteit van UV-straling hangt sterk af van de dikte van de ozonlaag (hoog in de atmosfeer) en de hoeveelheid en dikte van bewolking. Door klimaatverandering kunnen bewolkingspatronen veranderen waardoor de hoeveelheid UV-straling kan veranderen in de toekomst. In Nederland is de jaarlijkse hoeveelheid UV-belasting nu 10% hoger dan in de jaren 80. In 2018 hadden we bijvoorbeeld een hele zonnige zomer dat zorgde voor een hele hoge UV-belasting.

Luchtkwaliteit

De luchtkwaliteit wordt bepaald door het voorkomen van verschillende stoffen, zoals fijn stof, stikstofdioxide en ozon. Er bestaat een nauwe relatie tussen het weer en de vorming, verspreiding en verwijdering van schadelijke stoffen. De vorming van fijn stof wordt beïnvloed door de luchtvochtigheid. Regen zorgt dat fijn stof uit de lucht verdwijnt. Wind verspreidt en verdunt luchtvervuiling. Zonlicht activeert de vorming van ozon uit een reactie met onder andere stikstofoxides (NOx).

Omdat het weer grillig is, is het moeilijk een uitspraak te doen over luchtkwaliteit bij een veranderend klimaat. Maar door meer warme dagen en langere periodes van warmte is de verwachting dat luchtverontreiniging toeneemt (zowel fijn stof als ozon). Deze vorm van luchtverontreiniging heet ook wel zomersmog. Ook een lagere luchtvochtigheid (lange periodes van droogte) zorgt voor een toename van fijn stof in de lucht.

Hooikoorts

Hogere temperaturen hebben een effect op hooikoorts. Ongeveer 10 tot 15% van de Nederlandse bevolking heeft last van hooikoorts (allergische rhinitis). De meeste hooikoorts wordt veroorzaakt door een allergie voor pollen. Pollen komen vrij bij het bloeien van planten of bomen en verspreiden zich door de lucht. Er zijn meerdere soorten planten en bomen die pollen afgeven waar je klachten van kan krijgen, zoals diverse grassoorten, de berk, bijvoet en ambrosia. De verwachting is dat door hoge temperaturen het groeiseizoen langer wordt en planten en bomen daardoor langer en meer pollen gaan produceren. Hierdoor hebben mensen langer last van hooikoorts en kunnen mensen die eerder geen last hadden last krijgen.

Door klimaatverandering komen er nieuwe soorten in Nederland die het hier steeds beter doen. Hier zitten ook veel soorten tussen de hooikoorts veroorzaken, zoals het klein graskruid en olijfbomen. Er zullen dus ook nieuwe pollen in de lucht komen die hooikoorts klachten kunnen geven. De luchtkwaliteit en de hoeveelheid ozon in de lucht heeft een direct effect op pollen. Hogere concentraties ozon zorgen voor meer allergenen die vrijkomen. Bij een slechtere luchtkwaliteit zijn mensen met luchtwegklachten ook nog meer vatbaar voor hooikoorts.

Hitteplan

Tijdens periodes met hitte wordt door het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu en het KNMIKoninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut het Nationaal Hitteplan in werking gesteld. Het hitteplan is er om mensen te waarschuwen voor de hitte en de risico’s die het met zich meebrengt. Het plan geeft de volgende adviezen:

  • Drink voldoende;
  • Draag dunne kleding die bescherming biedt tegen verbranding door de zon;
  • Zoek de schaduw op;
  • Smeer de huid in met zonnebrandcrème;
  • Beperk lichamelijke inspanning in de middag (tussen 12 en 16 uur);
  • Houd de woning koel door zonwering, ventilator of airconditioning;
  • Let extra op mensen in je omgeving die zorg nodig hebben.

Sinds 2019 is er ook een handreiking lokaal hitteplan beschikbaar om lokale partijen te helpen bij het opstellen van een hitteplan specifiek voor hun omstandigheden.

Ruimtelijke adaptatie

Volgens het deltaprogramma ruimtelijke adaptatie moet vanaf 2020 het Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen klimaatbestendig en waterrobuust handelen. Waarvan hitte één van de vier hoofdthema’s is. De kennis die nodig is voor het implementeren van het deltaprogramma is vooral aanwezig voor wateroverlast en waterveiligheid. Voor hitte en droogte is de kennis en ervaring nog minder beschikbaar.
Voor de gebouwde omgeving bestaat nog weinig bindend beleid op hitte. Er is een scala aan oplossingen om steden en huizen te verkoelen die nog niet in beleid zijn vastgelegd. Windcorridors, begroeide gevels, groene pleinen, alternatieve bouwmaterialen en inzet van bomen zijn een aantal voorbeelden die toepasbaar zijn om de temperatuur van steden en gebouwen te verlagen. De City Deal Klimaatadaptatie heeft nog meer voorbeelden.

Een aantal gemeenten is al bezig met diverse activiteiten om hittestress in de stad tegen te gaan. Zo is bijvoorbeeld de Gemeente Arnhem al actief in het informeren en inspireren van bewoners om Arnhem klimaatbestendig te maken. Daarnaast heeft het ook al projecten lopen gericht op hittestress verminderen.

Werkomstandigheden

Bouwvakker, postbode of stratenmaker zijn een aantal beroepen waarbij je merendeels buiten aan het werk bent. Als de buitentemperatuur dan hoog is kunnen klachten gerelateerd aan hitte ontstaan. Maar ook binnen kan de temperatuur oplopen bij aanhoudende hitte. Arbeidsproductiviteit neemt af bij binnentemperaturen boven de 25°C. In de Arbowet staan geen specifieke regels over werken tijdens hitte. Het Arboportaal geeft wel maatregelen die kunnen worden toegepast bij werken in de hitte.

  • Volg de instructies van het Nationaal hitteplan. Zorg dat uw huis koel blijft. Dit doet u het best door tijdens hete dagen de zonwering te sluiten en op het heetst van de dag ramen en deuren dicht te houden. Als de temperatuur is gedaald kunt u ramen en deuren openzetten en koele lucht binnen halen in huis.
  • Heeft u een buitenruimte? Haal stenen weg en maak gebruik van veel beplanting. Groen zorgt voor een verkoelend effect door schaduwwerking en verdamping. Probeer geen planten of bomen in de tuin of op het balkon te plaatsen die allergisch kunnen zijn.
  • Woont u in een stad? Zoek verkoeling op en ga naar een park of bos. Let op, gebieden met droge zandgronden als ondergrond, zoals naaldbos of heide, kunnen juist extra warm zijn op hete dagen.
  • Blijf veel water drinken. Ongemerkt verliest u veel vocht door het zweten op hete dagen. Als u te weinig drinkt kunt u last krijgen van uitdrogingsverschijnselen zoals hoofdpijn en misselijkheid.
  • Het lichaam kan zich aanpassen aan de warmte. Daar heeft het lichaam wel een paar dagen voor nodig, maar daarna is het beter in staat de temperatuur te reguleren. Dit acclimatiseren verloopt sneller als u niet de hele dag in een door airco gekoelde ruimte zit.
  • Let op activiteiten in de buitenlucht. Gaat u recreëren, zorg voor zonnebrand en draag luchtige, maar bedekende kleding. Vermijd inspanning op het heetst van de dag en als de luchtkwaliteit slecht is.
  • Let op ouderen en alleenstaanden in uw omgeving bij extreem weer. Zij kunnen uw hulp goed gebruiken. Ook huisdieren hebben last van hitte. Laat honden niet uit op het heetst van de dag en zorg voor genoeg verkoeling en drinken voor huisdieren.