Atlas Leefomgeving organiseerde op donderdag 18 juni het Atlasfestival in Kampen. Het thema was dit jaar ‘ Water als bondgenoot voor de leefomgeving’. Hoe houden we Nederland veilig én zorgen we tegelijk voor voldoende water in droge tijden? Zo'n 150 deelnemers verkenden hoe slimmer omgaan met water niet alleen helpt tegen wateroverlast en droogte, maar ook bijdraagt aan een gezondere, groenere en aantrekkelijkere leefomgeving. Wij kijken terug op de geslaagde en inspirerende dag en nemen je graag mee langs de hoogtepunten van dit Atlasfestival!
De eerste hittegolf van het jaar is net begonnen als ruim 150 deelnemers zich verzamelen in de Stadsgehoorzaal in Kampen. Want er is geen betere plek om over water te praten dan Kampen, een stad die een rijke geschiedenis van leven met water kent. "Laten we een beetje op elkaar letten en volop water drinken", geeft dagvoorzitter Tom Vaessens de deelnemers mee.
Kampen: één van de best bewaarde geheimen van Nederland
Zoals elk jaar ging het Atlas-team op verkenningstocht om te kijken wat de inwoners zelf van hun leefomgeving vinden. “Je moet het niet verder vertellen, maar Kampen is een van de best bewaarde geheimen van Nederland,” zegt een bewoner. De mooie historische en gezellige binnen stad, het vele groen en water maakt van Kampen een hele fijne plek om te wonen. Ze vertellen over de overstroming in 1825 en over hoe Kampen nu met water omgaat. Hun advies voor een prettige leefomgeving? “Iedereen wegblijven, zodat wij hier rustig kunnen blijven wonen.”
Vervolgens test Tom met het Atlas-spel de kennis van de deelnemers over water. Waar ligt bijvoorbeeld het langste kanaal van Nederland? Weet je een vraag niet? Dan moet je gaan zitten. Aan het einde van het spel staat er nog een handjevol mensen fier overeind. Keynotespreker Vincent Luyendijk is een van hen.
Vincent Luyendijk: heb meer vertrouwen in inwoners
"Hoe halen we zoveel mogelijk maatschappelijke waarde uit elke vierkante meter?" Met die vraag opent keynotespreker Vincent Luyendijk zijn verhaal. Voor zijn boek De fijne stad onderzocht hij jarenlang wat een plek prettig maakt om te wonen. Zijn belangrijkste boodschap? Kijk anders naar water en groen. Zie ze niet als kostenpost, maar als investering die zich dubbel en dwars terugbetaalt. Ze zorgen niet alleen voor verkoeling en waterberging, maar ook voor fijne plekken waar mensen elkaar kunnen ontmoeten en een aantrekkelijkere en gezondere leefomgeving. Zo leveren ze ook veel maatschappelijke waarde op.
Wat investeren in water en groen kan opleveren, maakt hij duidelijk met een foto van een versteend schoolplein in Rotterdam. Op een hete zomerdag werd hier maar liefst 70 graden Celsius gemeten. Geen wonder dat kinderen er wegbleven. Na een ingrijpende vergroening veranderde de stenen vlakte in een groene ontmoetingsplek waar kinderen weer spelen en buurtbewoners elkaar ontmoeten.
Gelukkig staat Rotterdam niet alleen. Ook de herstelde Catharijnesingel in Utrecht, de heropening van de Seine voor zwemmers in Parijs en voorbeelden uit Malmö, Kopenhagen en Antwerpen laten zien dat investeren in water en groen zich uitbetaalt en steden gezonder, aantrekkelijker en leefbaarder maakt. Met een knipoog naar biologen die indicatorsoorten hanteren, noemt Luyendijk zwemmers in de Seine zelfs een ‘indicatorsoort voor een gezonde stad’.
Maar misschien wel zijn belangrijkste boodschap gaat over vertrouwen. Hij verwijst naar het Scandinavische allemansrecht, dat iedereen de vrijheid geeft om van de natuur te genieten. De overheid vertrouwt erop dat mensen respectvol omgaan met hun leefomgeving. Waar in Nederland bij water vooral waarschuwingsbordjes staan, vind je in Scandinavië trapjes die uitnodigen het water in te gaan. "We moeten wat meer naar de vertrouwensstand en wat minder naar de waarschuwingsstand. Juist dat vertrouwen stimuleert betrokkenheid en zorgt ervoor dat bewoners zelf bijdragen aan een groene, gezonde en toekomstbestendige leefomgeving", aldus Luyendijk.
Tijdens het plenair programma werd ook de Samenwerkingsovereenkomst Atlas Leefomgeving toegelicht door Afke van Rijk, DG Milieu en Internationaal bij het ministerie van IenW. Wijzend op het grote belang van goede en toegankelijke informatie op verstandige besluitvorming over water, veiligheid, een schoon milieu en groen, benadrukte zij het belang dat overheden hieraan samenwerken: “Dat is niet vrijblijvend en daarom ondertekenen we binnenkort een convenant”, aldus Van Rijn.
Workshopronde 1
Voldoende drinkwater in een veranderend klimaat
Ons drinkwater is niet langer vanzelfsprekend. Klimaatverandering, bevolkingsgroei en een verouderde infrastructuur zetten de drinkwatervoorziening steeds verder onder druk. "We moeten niet alleen méér bronnen ontwikkelen, maar ook slimmer omgaan met het water dat we hebben", zegt Karel van As van het (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu). Igor Jellema van Vitens laat zien hoe ondergrondse drinkwaterbuffers als een soort waterbank kunnen helpen om droge perioden op te vangen. De belangrijkste les: werk mét het watersysteem, denk vooruit en vergroot de veerkracht. De keuzes van vandaag bepalen of er morgen nog voldoende drinkwater uit de kraan komt.
Aan de slag met een klimaatrobuuste en gezonde wijk!
Na een uitgebreide introductie over de invloed van groen en water op de gezondheid gooiden Kevin Pulles (RIVM) en Yvette Nason (Rijkswaterstaat) het roer om. De deelnemers kregen ieder een rol en mochten met fiches een bestaande wijk opnieuw inrichten. De één zocht ruimte voor extra bomen, een ander wilde meer parkeerplaatsen, water of betere fietsvoorzieningen. De eerste minuten was iedereen nog wat afwachtend, maar al snel ontstonden levendige discussies. Juist doordat deelnemers vanuit verschillende belangen moesten denken, werd duidelijk hoe ingewikkeld én creatief gebiedsontwikkeling kan zijn. De werkvorm maakte zichtbaar dat gezamenlijke keuzes vaak tot verrassende oplossingen leiden.
Bouw de ideale Atlas
Hoe bouw je de Atlas Leefomgeving van de toekomst? Niet met code of kaarten, maar in deze workshop met LEGO®-steentjes. Tijdens deze creatieve workshop van Bob Hermanns (Atlas Leefomgeving) en Tom Vaessen gaven deelnemers letterlijk vorm aan hun ideale Atlas. De kleurrijke bouwwerken maakten verrassend veel duidelijk. De Atlas moet aansluiten op de verschillende behoeftes van gebruikers, vraaggestuurd zijn en informatie transparant en gelaagd aanbieden. Ook klonk een duidelijke oproep: er zijn al veel atlassen, maar gebruikers missen overzicht en samenhang. Daarmee werd vooral duidelijk: de Atlas van de toekomst draait niet meer om méér informatie, maar vooral om samenhang, verbinding en gebruiksgemak.
Perspectief IJssel Vechtdelta
“Als je anders kijkt, zie je andere dingen.” Met die boodschap daagt Bert Bijkerk (WDODelta) deelnemers uit om de IJssel-Vechtdelta met een frisse blik te bekijken. Niet door losse vraagstukken op te lossen, maar door waterveiligheid, natuur en zoetwater als een samenhangend systeem te benaderen. Dat vraagt om lef en groot te denken. Versnipperde ‘prutsnatuur’ helpt niemand vooruit. Een inspirerend voorbeeld is de mogelijke aanleg van een nieuwe Keteldelta. Toen een archeoloog opmerkte dat deze delta er van nature al zou zijn geweest zonder menselijk ingrijpen, viel het kwartje. Soms biedt het verleden de beste oplossing voor de toekomst.
Buitenworkshops
Burgerwetenschap in actie: ontdek de kracht van waterdiertjes.nl en AI voor waterkwaliteit
Schepnet in de hand, voeten in het gras en turen naar waterdiertjes… Tijdens deze workshop van Jorne Grolleman (GLOBE) gingen deelnemers zelf op onderzoek uit. Al snel bleek dat elk waterdiertje een eigen verhaal vertelt over de kwaliteit van water. Na fanatiek scheppen volgde de verrassing: de ogenschijnlijk matige vijver kreeg toch een 6,1. Dat leidde tot nieuwsgierige én kritische gesprekken over meetmethoden en betrouwbaarheid. Maar het levert ook wat op. Namelijk het inzicht dat met hulp van duizenden vrijwilligers én AI-beeldherkenning waardevolle informatie ontstaat over waterkwaliteit op plekken waar anders nauwelijks wordt gemeten.
Langs de iconische plekken van de Stormvloed 1825 in en om Kampen
Al fietsend door Kampen kwam de vergeten stormvloed van 1825 verrassend dichtbij. Stadshistoricus Theo van Mierlo bracht de grootste stormvloed van de negentiende eeuw tot leven met tekeningen van schilder Dirk Boele en bijzondere anekdotes. Zo vertelde hij dat de kerk een koeienstal werd en plaats bood aan de koeien die de waternoodramp hadden overleefd. Maar de excursie ging niet alleen over het verleden. "We zijn vergeten hoe we kunnen leven mét water", hield Van Mierlo de deelnemers voor. Tweehonderd jaar later blijkt die les actueler dan ooit.
In de pauze konden deelnemers het Atlas-spel spelen. De winnaar kon een leuke prijs winnen!
Workshopronde 2
Water en Nederland: eeuwenlang verbonden en zichtbaar in ons erfgoed
Wat kunnen oude waterkaarten ons leren over de toekomst? Tijdens deze workshop van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en Stichting Climate Adaptation Services ontdekten deelnemers hoe historische én toekomstige kaarten elkaar versterken. Met Watertijdreis.nl werd zichtbaar hoe het Nederlandse watersysteem door de eeuwen heen veranderde. De Klimaateffectatlas liet zien waar monumenten, archeologische vindplaatsen en ander erfgoed in de toekomst risico lopen door droogte, hitte of wateroverlast. De belangrijkste les: door verleden en toekomst over elkaar heen te leggen, ontstaan verrassende inzichten én slimmere oplossingen voor een klimaatbestendig erfgoed.
Water en bodem sturend – praktijk bij gebiedsontwikkeling Reevedelta
Hoe vertaal je de principes van water en bodem sturend naar een gebiedsontwikkeling? In deze interactieve workshop liet Stan Vergeer (gemeente Kampen) zien hoe de gebiedsvisie Reevedelta vormt krijgt. Aan drie tafels legden deelnemers achttien kaarten uit de Atlas Leefomgeving letterlijk over elkaar. Door kaartlagen over water, bodem en klimaat te combineren, ontstond inzicht in kansen, risico’s en slimme ruimtelijke keuzes. De belangrijkste les: een sterke visie begint met betrouwbare data. De Atlas Leefomgeving blijkt daarbij een krachtig hulpmiddel om water, bodem en toekomstige functies integraal af te wegen.
Spelen en sporten in wadi’s
Kunnen spelen, sporten én waterberging samenkomen op dezelfde vierkante meter? Volgens Gijs Niesink en Arjan Vreugdenhil van Ruimtemakers kan dat prima, als je slim ontwerpt. Met een praktische hulpkaart onderzochten deelnemers hoe wadi’s ruimte konden geven aan bewegen, ontmoeten, spelen en sporten. Inspirerend was het voorbeeld van een wadi in de vorm van een soeppan met een reusachtige lepel. Ook de discussie was levendig. “Als het sneeuwt, spelen ook volwassenen buiten. Waarom gebeurt dat anders nooit?” Juist daar zit de uitdaging: combineer functies waar het kan, maar gebruik waterberging niet als excuus om ruimte voor groen en spelen weg te bezuinigen.
Buitenworkhops
Op stap met de Hoogwaterbrigade
Wat gebeurt er als het water in de IJssel écht stijgt? Tijdens de wandeling langs de waterkering van Kampen gaf Jan Beuze (Waterschap Drents Overijsselse Delta) een kijkje achter de schermen van de Hoogwaterbrigade. De deelnemers ontdekten hoe 250 vrijwilligers paraat staan om de stad te beschermen met 84 mobiele sluitmiddelen. “Wie heeft er nou zandzakken en vluchtkoffers bij de hand?” vroeg Jan uitdagend. Ook kwamen onverwachte risico’s voorbij, zoals bevers die gaten in dijken graven. Het maakte duidelijk dat waterveiligheid niet begint bij hoogwater, maar met voorbereiding, samenwerking en jaarlijks oefenen.
Bruneppe en de IJssel. Een eigenzinnig buurtschap en zijn verhouding met het water
Tijdens de wandeling door Brunnepe nam gids Geraart Westerink de deelnemers mee langs de sporen van eeuwenlang leven met het water. Hij schetste het buurtschap als een eigenzinnige gemeenschap die zich liever niet te veel met de ‘grote buur’ Kampen bemoeide. Met veel humor vertelt hij over het voormalige mestgat, waar vroeger de tonnetjes met fecaliën werden uitgespoeld. “Een soort barstende stront,” grapt hij. Ook vertelt hij over de Schokkers die na de ontruiming van hun eiland in Brunnepe terechtkwamen: misschien wel de eerste klimaatvluchtelingen van Nederland. Zo liet de wandeling zien hoe water niet alleen het landschap vormde, maar ook de geschiedenis én de volksaard van de Brunnepers.
Diverse organisaties presenteerden zich op de informatiemarkt. Van links naar rechts: de Atlas Leefomgeving, Sogelink en de Atlas Natuurlijk Kapitaal.
Workshopronde 3
Binnenworkshops
Gedragsverandering drinkwaterbesparing in de zomer
Hoe krijg je jongvolwassenen zover dat ze tijdens droge periodes nog maar één keer per dag douchen? In deze interactieve workshop van Milieu Centraal doken deelnemers in de wereld van gedragsverandering. De brainstorm leverde verrassende ideeën op: maak washandjes weer hip, benadruk het ongemak van extra douchen en maak creatief watergebruik de nieuwe norm. Ook kwam de sociale kant aan bod. Hoe zorgen we dat mensen zich geen zorgen maken over een zweetluchtje en elkaar juist uitdagen om water te besparen? De workshop liet zien dat effectief water besparen niet begint bij techniek, maar bij slim inspelen op menselijk gedrag.
Veiligheidsverkenners: ontdek jouw omgeving met de Atlas Veiligheid
Hoe veilig is de plek waar je woont, werkt of recreëert? Tijdens de interactieve workshop van Thijs van Diggelen (Rijkswaterstaat) gingen deelnemers als ‘veiligheidsverkenners’ aan de slag met de Atlas Veiligheid. Dit leidde tot verrassende inzichten. “We waren verbaasd dat wegen, spoorwegen en vaarwegen zulke grote veiligheidscontouren hebben.” Maar de kaarten riepen ook een lastige vraag op: wanneer helpt informatie mensen verder, en wanneer maakt ze hen juist ongerust? Zo ontdekte een deelnemer dat zijn groene woonwijk in een gifwolkaandachtsgebied ligt. De workshop liet zien dat kaarten niet alleen inzicht geven, maar ook belangrijke vragen oproepen over risico's, communicatie en verantwoordelijkheid.
Regiolab Wijk van Morgen
Hoe maak je een bestaande wijk klaar voor een veranderend klimaat? In het Regiolab Wijk van Morgen werken meer dan twintig organisaties daar samen aan. Annemiek Wiegman van de gemeente Zwolle liet zien hoe je kansen voor water, groen, gezondheid en de leefomgeving slim met elkaar kunt verbinden. Deelnemers brachten eigen praktijkvoorbeelden in, zoals een inwoner die al jaren probeert een vastgelopen gesprek met zijn gemeente over waterkwaliteit weer op gang te krijgen. De workshop maakte duidelijk dat klimaatadaptatie begint met luisteren, samenwerken en kansen koppelen – niet met een standaardoplossing.
Klimaatadaptatie: concrete voorbeelden op de kaart
Van wadi’s en groene daken tot drijvend bouwen: tijdens deze interactieve workshop liet Floris Boogaard zien hoe de ClimateScan bijna 25.000 klimaatadaptieve projecten uit de hele wereld samenbrengt. Wat begon als een afstudeerproject groeide uit tot een wereldwijde database met bijna 25.000 klimaatadaptieve projecten. Deelnemers vulden de kaart aan met eigen praktijkvoorbeelden en opperden zelfs een koppeling met de Atlas Leefomgeving. Een oude Groningse uitspraak bleef hangen: “Dei nait wil dieken, mout wieken” ofwel: als je geen dijk bouwt, moet je pompen. De boodschap is nog altijd actueel: wie niet op tijd maatregelen neemt, krijgt vroeg of laat met wateroverlast te maken.
Buitenworkshops
Rondleiding op de Kamper Kogge
Met de wind in de haren en de geschiedenis binnen handbereik stapten deelnemers aan boord van de Kamper Kogge. Tijdens de rondleiding brachten gidsen de wereld van de Hanze, de IJssel en de middeleeuwse handel tot leven. Extra bijzonder is het verhaal achter de reconstructie van het schip: gebouwd als leerproject voor werkloze jongeren, die zo eeuwenoud vakmanschap opnieuw ontdekten. Op de Koggewerf werd duidelijk hoeveel kennis, passie en doorzettingsvermogen in het schip schuilgaan. Een deelnemer vatte het treffend samen: “Je kijkt niet naar een schip, maar naar een verhaal dat nog steeds verder vaart.”
Bodemafdekking: kan het wat minder?
Hoe breng je de meest versteende plekken van Nederland in beeld? Deelnemers kregen een kijkje achter de schermen van de nieuwe bodemafdekkingskaart van het (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu), die nog volop in ontwikkeling is. De kaart brengt straks in beeld waar de bodem is afgedekt met asfalt, tegels en bebouwing. Deelnemers zochten eerst de meest versteende plekken in hun eigen gemeente op. Daarna trokken zij bij 30 graden Kampen in op zoek naar de heetste locatie. Die was al snel gevonden: een verharde parkeerplaats achter de supermarkt. Binnen enkele minuten stond het zweet op ieders voorhoofd. Terug in de zaal maakten zij een vergroenings- en schaduwplan voor deze hotspot.
Muzikale afsluiting
Na een dag vol inspirerende workshops kreeg het Atlasfestival een verrassende finale. Cabaretier en muzikant Barbara Breedijk verwerkte de oogst van de dag in een aanstekelijk lied vol humor en herkenbare knipogen. Zo klonk het advies om vooral geen 'douchebag' te zijn en dus zuinig met drinkwater om te gaan, verdwenen de zwarte tegels alsof het de normaalste zaak van de wereld was en bleek de oplossing voor hittestress soms verrassend simpel: haal het asfalt weg en de natuur doet de rest. Ook de hoogwaterbrigade, waterplanten en zelfs de auto kregen een muzikale veeg uit de pan.
Na de muzikale afsluiting volgde nog één laatste vraag: waar strijkt het Atlasfestival volgend jaar neer? Enschede, Breda of toch met z’n allen naar Goes. De winnaars van het Atlas-spel werden naar voren geroepen. Een eerste plek was er voor geograaf Sabine die helemaal vanuit Landgraaf naar Kampen was afgereisd. Waar het Atlasfestival volgend jaar ook plaatsvindt, het Atlas-team kijkt nu al uit naar de volgende editie. Tot volgend jaar!
Bekijk de presentaties
Heb je een workshop gemist of kon je niet bij het Atlasfestival 2026 zijn? Kijk de presentaties terug. Heb je nog vragen of opmerkingen? Mail naar atlasleefomgeving@rws.nl. Wij hebben genoten van dit Atlasfestival en hopelijk jij ook. Tot volgend jaar!
Wij hopen dat jij er volgend jaar ook weer bij bent. Groetjes van het Atlas-team