Schoon drinkwater is in Nederland niet vanzelfsprekend. Zo berichtte de NOS dat het kraanwater in Noord- en Zuid-Holland meer PFAS bevat dan in andere delen van Nederland. Of zorgt vervuiling uit het buitenland er elk jaar voor dat de inname van Maaswater in Limburg moet worden stopgezet.

Vewin heeft een kaart gemaakt waar de huidige knelpunten in drinkwatervoorziening en de woningbouwplannen van het ministerie van Binnenlandse Zaken worden vergeleken. Karel legt uit: “Op die kaart zie je waar en wanneer problemen kunnen ontstaan als we nu geen maatregelen nemen. In de donkerrode gebieden, zoals delen van Groningen, Overijssel, Utrecht, Noord-Holland en Noord-Brabant, zijn direct maatregelen nodig. In een groot deel van de rest van Nederland moeten vóór 2030 stappen worden gezet om ook in de toekomst voldoende drinkwater beschikbaar te houden.”

Bron: Kaart van Vewin op basis van de beleidsplannen van het ministerie BZK (Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties) 2021

Verschil tussen het westen en oosten

Op de kaart Grondwaterbeschermings-
gebieden zie je dat er in het westen van Nederland relatief weinig beschermingsgebieden zijn. Toch is daar veel drinkwater nodig, omdat er veel mensen wonen. Karel legt uit: “In het westen van het land wordt vooral gebruik gemaakt van rivierwater. Dat zijn vaak heel grote winningen. Het water wordt in de duinen gebracht, waar het in de bodem zakt en zich vermengt met het grondwater. Daarom liggen in de duinen grote grondwaterbeschermingsgebieden.

Daarnaast maken sommige drinkwaterbedrijven drinkwater uit rivierwater dat wordt opgeslagen in bekkens. Karel vervolgt: "De kwaliteit van dit water hangt af van alles wat er in het hele stroomgebied van de rivier gebeurt. Daarom kun je hier niet één specifiek beschermingsgebied aanwijzen. Om het rivierwater schoon te houden, gelden regels voor lozingen op de rivier."

Bron: kaart Bron van het drinkwater (Atlas Leefomgeving)

In het oosten van Nederland en delen van Zeeland wordt grondwater   gebruikt voor de drinkwaterproductie (groengekleurde gebieden op de kaart ‘Bron van het drinkwater’). Grondwater is de belangrijkste bron van ons drinkwater: 60 procent van ons drinkwater komt uit grondwater. Ongeveer 40 procent van ons drinkwater komt uit rivierwater. Ons grondwater zit onder de grond tussen lagen zand en stenen, soms honderden meters diep. De bodem werkt als een filter en zuivert veel verontreinigingen in het water op een natuurlijke manier. De kwaliteit verbetert als het water langer (en dieper) in de grond zit.

Wat zie je op de kaart Grondwaterbeschermingsgebieden?

Bron: Kaart Grondwaterbeschermingsgebieden (Atlas Leefomgeving) en infiltratiesysteem (afbeelding Karel As)

Nederland heeft samen met andere Europese landen afgesproken, in het EU kaderrichtlijn water, dat de kwaliteit van drinkwater niet achteruit mag gaan. Om het grondwater te beschermen, wijzen provincies grondwaterbeschermingsgebieden aan. In Nederland zijn er verschillende beschermingszones: een waterwingebied, een grondwaterbeschermingsgebied en een boringsvrije zone.  

In waterwingebieden pompt het drinkwaterbedrijf water uit de grond. In deze zones is geen enkele activiteit toegestaan, behalve activiteiten die grondwaterwinning bevorderen. 
De grondwaterbeschermingsgebieden liggen om de waterwingebieden heen. Elke druppel regen die in dit gebied valt, doet er 25 jaar over om bij de bron te komen. Hier gelden regels om het grondwater te beschermen. Bijvoorbeeld aanvullende regels over het bestrijdingsmiddelengebruik. Of een verbod op bepaalde activiteiten, zoals een benzinepompstation of een opslag van gevaarlijke stoffen. Elke provincie stelt zelf de regels op voor deze gebieden.

In de boringsvrije zones gelden verboden voor bijvoorbeeld het doorboren van de kleilagen. Daarnaast is in een aantal provincies de warmte-koude-opslag (WKO) verboden of gelden er beperkingen. Een WKO slaat energie uit het gebouw of de omgeving op in de bodem. 

Genoeg drinkwater in de toekomst?

Op dit moment hebben we dankzij verschillende maatregelen genoeg drinkwater. Maar is dat in 2050 nog steeds zo? Om die vraag te beantwoorden, onderzocht het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) verschillende toekomstscenario’s: laag (lage bevolkingsgroei, lage vraag naar drinkwater) en hoog (hoge bevolkingsgroei en hoge vraag naar drinkwater) afgezet tegen beleidscenario's (basis, vrijblijvend of sturend). 

In het lage scenario, groeit de Nederlandse bevolking naar 18,6 miljoen inwoners in 2050. In het scenario met de grootste bevolkingsgroei zijn dat er 20,6 miljoen. Ook het drinkwaterverbruik per persoon verschilt: van 126 liter per dag in het lage scenario tot 134 liter in het hoge scenario.

Wat betekenen deze verschillen voor onze drinkwatervoorziening? Bij een lage bevolkingsgroei kan nog aan de vraag worden voldaan, maar blijft er weinig reservecapaciteit over. Bij hoge bevolkingsgroei is de huidige productiecapaciteit niet voldoende. Er zijn dan nieuwe drinkwaterbronnen en aanvullende maatregelen nodig om iedereen van drinkwater te kunnen blijven voorzien. Ook klimaatverandering speelt een rol. Door warmere en drogere zomers kan er minder water beschikbaar zijn om drinkwater van te maken.

Bron: Boven Kaart Verandering huishoudelijke vraag (Karel As), onder Kaart aanvullende Strategische Voorraden (Ministerie IenW)

Karel legt uit: “Om ons voor te bereiden op de toekomstige scenario’s werken de provincies nu al aan Aanvullende Strategische Voorraden (ASV). Dit zijn gebieden waar in de toekomst drinkwater kan worden gewonnen. Deze gebieden worden nu al beschermd, zodat ze beschikbaar blijven als er later meer drinkwater nodig is. In de meeste provincies zijn de ASV-gebieden al aangewezen.”

Op de kaart Aanvullende Strategische Voorraden zie je in het westen bijna geen ASV-gebieden. Dat komt,doordat het drinkwater uit rivierwater wordt gemaak. Dit was ook al te zien op de kaart Grondwaterbeschermingsgebieden.

In Noord-Brabant zie je geen ASV-gebieden. Daar wordt wel veel grondwater gewonnen, maar is een onttrekkingsplafond. Dit is de maximale hoeveelheid grondwater die mag worden opgepompt. Noord-Brabant heeft ervoor gekozen om niet nog meer grondwater te gebruiken voor de productie van drinkwater.

Daarnaast focust het RIVM zich de komende jaren ook op bodemafdekking. Bodemafdekking is het afsluiten van de natuurlijke bodem door bebouwing, wegen, tegels of andere waterdichte materialen zoals beton en asfalt. Karel vertelt: “Je wilt niet te veel afdekking. Veel bodemafdekking betekent een slechte infiltratie. Bij infiltratie zakt het water vanaf het aardoppervlak de bodem in. Ze noemen de Veluwe ook wel een wateraccu. Hier is veel ruimte in de bodem en kun je misschien ook veel water laten infiltreren. Via luchtfoto’s proberen wij de bodemafdekking veel beter in kaart te brengen. Zodat we kunnen inschatten: waar kunnen we er nog wat aan doen en waar wordt het moeilijker?”