Fijnstof is een verzamelnaam voor de kleine deeltjes in de lucht. Het is niet goed voor de gezondheid. Een deel van het fijnstof komt van natuurlijke bronnen zoals opwaaiend stof en zeezout. Maar het meeste fijnstof (vaak zo’n 75- 80%) komt  in de lucht door wat mensen doen. Zo ontstaat fijnstof onder andere bij de verbrandingsprocessen in de industrie en het verkeer en bij het overslaan van bulkgoederen. Het komt ook vrij bij veehouderij en landbouw en door houtverbranding en het roken van tabak.

 

Waar fijnstof in het lichaam terecht komt

 

De grootte van de verschillende soorten fijnstof en waar ze in het lichaam terechtkomen (Bron: Gezondheidsraad).

De deeltjes worden vaak ingedeeld naar hun grootte, zoals je ziet in de figuur. Voor de gezondheid  maakt het namelijk uit hoe groot de deeltjes zijn die je inademt. Een veel gebruikte afkorting voor fijnstof is PM. PM staat voor ’Particulate Matterde Engelse vertaling van fijnstof’ . Bij PM10 gaat het om deeltjes met een diameter kleiner dan 10 micrometer. Ter vergelijking: de gemiddelde diameter van een mensenhaar is 50-70 micrometer. PM10 is dus minimaal nog 5 keer kleiner dan de doorsnede van een haar. PM2,5 en ultrafijn stof zijn nog kleiner. Dan gaat het om deeltjes met een diameterdoorsnede kleiner dan 2,5 en 0,1 micrometer. Hoe kleiner de deeltjes, hoe verder ze in het lichaam kunnen doordringen.

Roet

Roet is een onderdeel van fijnstof. Het ontstaat bijvoorbeeld bij de (onvolledige) verbranding van diesel. Steeds meer dieselauto's hebben een filter, waarmee roet wordt afgevangen. De verwachting is dan ook dat de hoeveelheid roet in de lucht de komende jaren verder daalt. Houtverbranding wordt daarmee waarschijnlijk de belangrijkste bron van roet, nu de bijdrage van verkeer afneemt.

 

De gemeten jaargemiddelde hoeveelheden fijnstof in de lucht zijn de afgelopen 20 jaar gehalveerd door maatregelen bij verkeer, industrie en de energiesector. In 2018 werd de grenswaarde voor fijnstof op sommige plekken, bij grote veebedrijven, nog overschreden.  Naar verwachting zal de gemiddelde hoeveelheid  fijnstof in de lucht de komende jaren verder afnemen door het Schone Lucht Akkoord en andere beleidsafspraken. Plaatselijk kan de luchtkwaliteit verbeteren door de overstap naar elektrisch vervoer. Dit betekent niet dat er in de toekomst helemaal geen fijnstof meer in de lucht komt door verkeer. Ook remblokken, banden en slijtage van het wegoppervlak zorgen namelijk voor fijnstof.

 

Fijnstof pm 10 trend 2013-2018

Concentraties fijnstof in Nederland (PM10) vanaf 2013.

Fijnstof is ongezond

Fijnstof is niet goed voor de gezondheid. De grootte van de deeltjes heeft invloed op waar fijnstof in de luchtwegen terecht komt. En dat bepaalt welke effecten op de gezondheid fijnstof heeft. Maar het maakt ook uit om hoeveel deeltjes het gaat, wat hun vorm is en uit welke stoffen ze bestaan.

Effecten van kortdurende, hoge niveaus (pieken)

Soms zit er plotseling veel fijnstof (PM10, PM2,5) in de lucht, bijvoorbeeld door verkeersdrukte en het weertype. Dat is niet goed voor mensen die daar gevoelig voor zijn. Het gaat dan om kinderen, ouderen of mensen met hart-, vaat- of longziekten. Zij kunnen last krijgen van hoesten en benauwdheid. De klachten verdwijnen meestal weer zodra de concentratie van fijnstof in de lucht daalt. Maar zieke mensen kunnen ook enkele dagen tot maanden eerder komen te overlijden door pieken in luchtvervuiling. Het is niet bekend of kortdurende pieken (maximaal 24 uur) blijvende schade geven als je er meerdere malen aan wordt blootgesteld. Omdat de fijnstof-niveaus sinds begin jaren negentig dalen, neemt ook de vroegtijdige sterfte door een kortdurende verhogingen sinds die tijd af.

Effecten van langdurige blootstelling

Fijnstof kan leiden tot gezondheidseffecten zoals verminderde longfunctie en verergering van luchtwegklachten. Vermoedelijk zijn er ook effecten op de ontwikkeling van de foetus, longen en hersenen bij kinderen. Ook is er mogelijk een effect op diabetes en dementie (IBO Luchtkwaliteit, 2019). Mensen kunnen ook vroegtijdig overlijden door met name luchtwegklachten en hart- en vaatziekten. Nederlanders hebben door langdurige blootstelling aan fijnstof een verminderde levensduur van circa 9 maanden in vergelijking met een fijnstof-vrije omgeving. Dit is een gemiddelde: sommige mensen zullen minder invloed ondervinden en andere meer. Er lijkt geen veilig niveau te zijn: ook lage niveaus (onder de normen en advieswaarden) kunnen schadelijk zijn. Gezondheidseffecten, zoals een verminderde longfunctie, herstellen waarschijnlijk als mensen verhuizen naar een gebied met schonere lucht.

Gezondheidseffecten ultrafijnstof

Er wordt steeds meer gekeken naar nog kleinere stofdeeltjes, die onderdeel zijn van PM10. Ultrafijnstof bestaat uit stofdeeltjes die kleiner zijn dan 0,1 micrometer (PM0,1). Deze kleinere deeltjes hebben waarschijnlijk een groter effect op de gezondheid dan PM10 en PM2,5. Dit komt doordat ze dieper in de longen kunnen doordringen en ook in de rest van het lichaam terecht lijken te komen.  In de buurt van Schiphol zit er vaak wat meer ultrafijnstof in de lucht. Op dagen met meer ultrafijnstof hebben kinderen met luchtwegaandoeningen meer last en gebruiken ze meer medicijnen . Klachten zijn kortademigheid en piepende ademhaling.

Gevoelige groepen voor fijnstof

 

Gevoelige groepen voor fijnstof (Bron: Gezondheidsraad).

De jaargemiddelde grenswaarde voor PM10 is 40 µg/m³. Voor PM2,5 is 25 µg/m³ de grenswaarde. De advieswaarden van de Wereldgezondheidsorganisatie liggen een stuk lager; 20 µg/m³ voor PM10 en 10 µg/m³ voor PM2,5 is twee keer zo laag. Met bijvoorbeeld het Schone Lucht Akkoord wordt gewerkt aan een betere luchtkwaliteit om schade aan de gezondheid zo veel mogelijk te voorkomen. Lees meer over dit akkoord op de beleidspagina van het thema Lucht.

Wat u zelf kunt doen tegen luchtvervuiling

Milieu Centraal geeft praktische tips om luchtvervuiling te verminderen. Je kunt bijvoorbeeld kiezen voor milieuvriendelijk vervoer. Als je gaat fietsen, kun je kiezen  voor een fietsroute langs minder vervuilde gebieden. Atlas Leefomgeving heeft als voorbeeld een gezonde fietsroute in Utrecht voor jou uitgezet.

Houtkachels en/of vuur in de tuin

Een houtkachel in huis of een vuur stoken in de tuin kan leuk en gezellig zijn. Vuur kan echter veel overlast en luchtvervuiling veroorzaken. Wil je toch stoken, probeer dan overlast te voorkomen. Check ook even of het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu geen stookalert heeft afgegeven voor jouw provincie.

Infographic: 5 manieren om minder geur- en rookoverlast te veroorzaken

Zelf meten

Luchtvervuiling kun je ook zelf meten, nu er verschillende goedkope ‘sensoren' verkrijgbaar zijn. Het RIVM heeft een kennisportaal ‘samen meten' ingericht om ervaringen en resultaten te delen. Ook wordt ingegaan op vragen zoals: ‘hoe meet je het best', ‘wie zijn er nog meer met deze methoden bezig' en ‘wat kun je leren van de meetresultaten'?

Voor professionals

Beleidsmakers kunnen werken aan minder luchtvervuiling door bijvoorbeeld fietsbeleid, autoluwe binnensteden, milieuzones en elektrisch vervoer. Rotterdam zet bijvoorbeeld in op minder verkeer door de Maastunnel corridor en Amsterdam op elektrische taxi's. De Gids Gezonde Leefomgeving  biedt informatie en werkvormen om (samen te) werken aan een gezonde leefomgeving. Daar vindt u ook meer voorbeelden uit de praktijk.