Wat is fijnstof en waar komt het vandaan?

Fijnstof (ook wel fijn stof) is een verzamelnaam voor de kleine deeltjes in de lucht. Je ziet of ruikt fijnstof meestal niet. Fijnstof is schadelijk voor je gezondheid.

    Het meeste fijnstof komt in de lucht door wat mensen doen. Fijnstof kan ontstaan uit bijvoorbeeld uitlaatgassen of ammoniak (secundair fijnstof). Natuurlijk fijnstof is bijvoorbeeld opwaaiend stof en zeezout.  

    De luchtkwaliteit verbetert door de overstap naar elektrisch vervoer. Maar wegverkeer blijft een bron van fijnstof, want dit ontstaat ook bij slijtage van remblokken, banden en de weg.

    Fijnstof afbeelding

    Infographic uit rapport Healthy Environment, Healthy Lives (EEA)

    Belangrijke bronnen van fijnstof:

    • Wegverkeer
    • Verbranding, denk aan houtstook en processen in de industrie
    • Havens, waar bijvoorbeeld erts en graan van schepen wordt gehaald
    • Landbouw, vooral stof en ammoniak van veehouderij.

     

    afbeelding

    Fijnstof grootte

    Welke vormen van fijnstof zijn er?

    De deeltjes worden vaak ingedeeld naar hun grootte. Voor de gezondheid maakt het namelijk uit hoe groot de deeltjes zijn die je inademt. Hoe kleiner de deeltjes, hoe verder ze in je longen kunnen doordringen. Een veel gebruikte afkorting voor fijnstof is PM. PM staat voor ’Particulate Matter’. De indeling van PM is op grootte (diameter).

    PM10: dit zijn de deeltjes kleiner dan 10 micrometer. Ter vergelijking: de gemiddelde diameter van een mensenhaar is 50-70 micrometer. PM10 is dus meer dan 5 keer kleiner dan de doorsnede van een haar.
    PM2,5: alle deeltjes kleiner dan 2,5 micrometer.
    Ultrafijnstof: alle deeltjes  kleiner dan 0,1 micrometer.

    Fijnstof (PM10) afgelopen uur

    Hoeveel fijnstof (PM10) zat er het afgelopen uur in de lucht?

    Fijnstof 2020 (PM2,5)

    Hoeveel fijnstof (PM2,5) zat er gemiddeld in de lucht in 2020?

    Fijnstof 2020 (PM10)

    Hoeveel fijnstof (PM10) zat er gemiddeld in de lucht in 2020?

    Fijnstof en gezondheid

    Fijnstof in de lucht is schadelijk voor je gezondheid. Het zorgt ervoor dat je longen minder goed werken. Als je al luchtwegklachten of een longziekte hebt kunnen de klachten erger worden. Dat geldt ook voor hart- en vaatziekten. Ook kan fijnstof longkanker tot gevolg hebben. In gebieden met veel fijnstof is dit waarschijnlijk niet goed voor de ontwikkeling van ongeboren baby’s en voor de longen en hersenen van kinderen. Mensen overlijden eerder door  verergering van luchtwegklachten en hart- en vaatziekten. Ook is er mogelijk een nadelig effect op diabetes en dementie.

    In 2016 leefden de mensen in Nederland ongeveer 9 maanden korter door fijnstof in de lucht. Dit is een gemiddelde: sommige mensen zijn meer gevoelig dan andere mensen. Voor fijnstof is geen veilig niveau, het is altijd schadelijk. 

    afbeelding

    Fijnstof gezondheidseffect

    Bron: Gezondheidsraad  

    Roet

    Roet is een bijzondere vorm van fijnstof. Het bestaat uit koolstof met verbindingen zoals metalen en ontstaat bij de onvolledige verbranding van bijvoorbeeld diesel. Roet is ongezond. Steeds meer dieselauto's hebben een filter en katalysator, waarmee veel roet wordt afgevangen. Ook benzineauto's zorgen voor roet in de lucht. Door meer elektrisch vervoer zal de hoeveelheid roet in de lucht de komende jaren verder dalen.  Maar ook bij houtverbranding ontstaat roet. 

    Uitlaatgassen auto

    Ultrafijnstof

    Fijnstof bevat ook extreem kleine deeltjes. Ultrafijn stof (of ultrafijnstof) zijn alle deeltjes kleiner dan 0,1 micrometer (PM0,1). Deze zeer kleine deeltjes hebben waarschijnlijk meer effect op je gezondheid dan de grotere PM10 en PM2,5. Dit komt doordat ze nog dieper in de longen kunnen doordringen. En via je bloed ook naar andere delen van je lichaam kunnen gaan. 

    Deze video over ultrafijn stof legt uit wat het is en waar het vandaan komt.

    De Gezondheidsraad stelt in 2021 daarom voor om maatregelen te nemen om de hoeveelheid ultrafijn stof in de lucht nog verder te verminderen.  

    Het RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) onderzoekt het effect van ultrafijnstof op de gezondheid van omwonenden van Schiphol.

    Fijnstof door de jaren heen

    De hoeveelheden fijnstof (zowel PM10 als PM 2,5) in de lucht zijn de afgelopen jaren sterk gedaald. Dat komt door allerlei maatregelen. Zowel het verkeer, maar ook de industrie en de energiesector stoten minder fijnstof uit.

    Door het Schone Lucht Akkoord en andere beleidsafspraken zal de gemiddelde hoeveelheid fijnstof in de lucht de komende jaren nog verder afnemen.

    Afbeelding trend

    Afbeelding

    Foto van vuur van hout

    Houtstook zorgt voor fijnstof

    Houtrook is  voor iedereen ongezond. Het inademen van houtrook kan leiden tot kortademigheid in rust en extra medicijngebruik.

    Bij de meeste verbrandingsprocessen komen schadelijke stoffen vrij, vooral als er geen volledige verbranding plaats vindt.  Dat gebeurt bij houtstook vooral bij open haarden, vuurkorven en slecht gestookte houtkachels. Er komt dan fijnstof, koolmonoxide, verschillende vluchtige organische stoffen, PAKs en roet vrij. Door het verbranden van hout komt er in Nederland dus ook fijnstof in de lucht. 

    Voor nieuwe houtkachels gelden per 2022 strengere eisen in Europa. Maar ook die kachels stoten nog steeds fijnstof uit. 

    Voor de luchtkwaliteit is niet stoken het best. Als je toch hout stookt, raadpleeg de Stookwijzer en pas de stooktips toe. Stook niet als er een stookalert is voor jouw provincie of als de stookwijzer code rood geeft.

     

     

    Beleid en grenswaarden voor fijnstof

    De Nederlandse overheid wil de kwaliteit van de lucht verbeteren. Als uitgangspunt gelden de Europese grenswaarden (ook wel normen) voor fijnstof. Voor PM10 is de grenswaarde 40 µg/m³ per jaar. Ook mag de hoeveelheid PM10 niet hoger zijn dan 50 µg/m³ per dag en mag die hoge waarde niet meer dan 35 keer per jaar voorkomen. Voor PM2,5 is de grenswaarde 25 µg/m³ per jaar. Voor ultrafijn stof is nog geen grenswaarde vastgesteld. 

    In 2021 stelde de WHO nieuwe advieswaarden op. Het effect van fijnstof voor de gezondheid van mensen staat hierbij centraal. Uit onderzoek blijkt namelijk dat ook weinig fijnstof in de lucht al ongezond is. De WHO verlaagde de advieswaarden daarom naar 15 µg/m³ voor PM10 en 5 µg/m³ voor PM2,5. De hoeveelheid fijnstof voldoet nu nog niet overal aan de oude WHO-advieswaarden. Om aan de nieuwe WHO-waarden te voldoen zijn maatregelen nodig.

    Het Schone Lucht Akkoord richt zich op gezondheidswinst door aanpak van de luchtverontreiniging door fijnstof én stikstofdioxide.

    Tabel grenswaarden en advieswaarden

    Stof EU Europese unie (Europese unie)-grenswaarde WHO-advieswaarde (2005) WHO-advieswaarde (2021)
    Fijnstof (PM10) 40 µg/m3 20 µg/m3 15 µg/m3
    Fijnstof (PM2,5) 25 µg/m3 10 µg/m3 5 µg/m3

    ​​Europese grenswaarden en WHO-advieswaarden (2005 en 2021)

    Bron: Infomil en World Health Organization, 2021

    Kijk ook eens bij

    Stikstofdioxide

    Verkeersweg in ochtend stikstofdioxide

    Stikstofdioxide is een gas dat vooral in de lucht komt door verkeer en industrie. Het kan leiden tot hart- en vaatziekten.

    Schone lucht Kennis

    skyline rotterdam

    Welke gezondheidseffecten heeft luchtvervuiling? Wat is het Schone Lucht Akkoord en wat verandert in de Omgevingswet?