Milieugezondheidsindicatoren

Milieugezondheidsindicatoren

Een milieugezondheidsindicator verbeeldt de relatie tussen milieu en gezondheid. Er zijn verschillende instrumenten die kunnen worden ingezet om inzicht te krijgen in de aard en omvang van gezondheidseffecten gerelateerd aan de kwaliteit van de leefomgeving. Deze instrumenten zijn bekend onder de verzamelnaam ‘Health Impact Assessment' (HIA), in het Nederlands ‘Gezondheidseffectschattingen'. We behandelen hieronder drie soorten Gezondheidseffectschattingen.

Milieu Gezondheids Risico (MGR)

Het RIVM heeft een indicator ontwikkeld om de gezondheidseffecten van luchtvervuiling en geluid samen op de kaart te zetten. Door luchtvervuiling kunnen mensen astmaklachten krijgen of eerder doodgaan. Omgevingsgeluid kan slecht zijn voor de nachtrust en hart- en vaatziekten veroorzaken of verergeren. De indicator schat –van plek tot plek- hoe groot de gezondheidseffecten van deze risicofactoren bij elkaar opgeteld zijn. Dit hangt af van de ligging van steden, wegen, industrie en vliegvelden.

Beleidsmakers zoeken vaak plekken waar nog gebouwd kan worden zonder de gezondheid van omwonenden te verslechteren. Vaak is sprake van stapeling; op plekken waar veel luchtvervuiling is, is ook de geluidsbelasting hoog. De MGR kan zichtbaar maken hoe nieuwe plannen uitpakken voor het hele gebied; worden de lasten gelijk(er) verdeeld?

Gemiddeld is zo'n 5-6%* van alle ziekte en sterfte in Nederland toe te schrijven aan milieufactoren. Check op onze kaart of uw plek hoger of lager scoort. U kunt op de kaart vaak de ligging van steden en (snel)wegen herkennen, omdat daar de opeenstapeling van geluid en luchtvervuiling het grootst is. De uitkomsten zijn schattingen, bedoeld om verschillen van plek tot plek zichtbaar te maken.

De MGR omvat de gezondheidseffecten van fijnstof en stikstofdioxide in de lucht. Daarnaast gaat het om geluid van rail-, vliegtuig- en wegverkeer en industrie. In de Atlas presenteren we een kaart van het totaal. Er zijn ook kaarten per bron (wegverkeer, spoorwegen, etc) of voor luchtvervuiling en geluid apart. Hinder door geur en geluid, bodemverontreiniging, veiligheidsrisico's en positieve effecten van bijvoorbeeld groen zijn (nog) niet opgenomen in de MGR. Lees meer over deze methode in de GIDS gezonde leefomgeving. Daar kunt u ook een handleiding aanvragen.

* Dit percentage is gebaseerd op de Volksgezondheidtoekomstverkenning uit 2014. Een meer recente schatting gaat uit van 4% in plaats van 5-6% (VTV-2018). RIVM past de kaart daarom in 2019 aan.

Milieu-gerelateerde ziektelast

Dit is een samengestelde maat voor gezondheidsverlies. Deze maat is afkomstig uit het volksgezondheidsdomein en is opgebouwd uit twee componenten: de jaren in de bevolking verloren door vroegtijdige sterfte (verloren levensjaren) en de jaren geleefd met ziekte. De uitkomst wordt uitgedrukt in DALY's (Disability Adjusted Life Years). Men kan bijvoorbeeld spreken van een ziektelast van circa 120.000 DALY's die jaarlijks in de Nederlandse bevolking optreedt door vroegtijdige sterfte samenhangend met fijn stof. Daarmee wordt bedoeld dat er in totaal ongeveer 120.000 levensjaren verloren gaan door fijn stof. De DALY is ontwikkeld in opdracht van de Wereldbank.


Gezondheidseffectscreening (GES)

De GES is een instrument/methodiek waarmee inzicht verkregen wordt in de verschillende externe factoren die van invloed kunnen zijn op de gezondheid van de (toekomstige) bewoners. Door een GES uit te laten voeren bij de start van een nieuwbouw- of herinrichtingsproject wordt helderheid verschaft over de gezondheidskundige knelpunten door milieubelasting.

De uitvoerder van een GES heeft allerlei gegevens nodig over aanwezige bronnen die het milieu en de gezondheid kunnen beïnvloeden, zoals bijvoorbeeld industrie- en landbouwbedrijven, wegen, spoorwegen, vliegverkeer, bodemverontreiniging en hoogspanningslijnen. Op basis van de laatste stand van de beleidsmatige normering en de meest recente wetenschappelijke dosis-respons relaties wordt het Maximaal Toelaatbaar Risico (MTR) per milieufactor bepaald. Dit niveau krijgt voor al alle milieufactoren een GES-score van 6 (onvoldoende milieugezondheidkwaliteit). Vervolgens worden de andere GES-scores via een logische reeks afgeleid. Er is naar gestreefd om de gezondheids- en hindereffecten van de verschillende typen van blootstelling per GES-score vergelijkbaar te maken om de verschillende milieufactoren met elkaar te vergelijken. Er wordt beoogd dat een GES-score 4 voor geluid dezelfde gezondheidskundige betekenis heeft als een GES-score 4 voor luchtverontreiniging door fijn stof.

De GES is in 2000 ontwikkeld voor GGD'en in opdracht van de ministeries van VWS en VROM. Het belangrijkste doel van GES is het mee laten wegen van gezondheidsbelangen in de besluitvorming en wel op een zodanige manier dat de beleidsmakers op het juiste moment de juiste informatie over gezondheidseffecten in heldere taal onder ogen krijgen. Een GES is daarmee een middel om tot een gezondheidskundig advies te komen.

De GES is normatief, dat wil zeggen; er wordt een waarde aan toegekend. Die waarden worden op de kaarten getoond in kleuren en in termen. Het gaat daarbij om schakeringen van groen, geel , rood en paars. De bijbehorende terminologie geeft een waarde-oordeel van goed, via matig en onvoldoende naar zeer onvoldoende. Er wordt daarbij gesproken over GES-scores.


Onder de GES-scores liggen –per risicofactor- normen verscholen. Zo geeft de waarde 6 of meer een normoverschrijding aan.

laatst bewerkt: 5 maart 2019

Scores als handvat

Het toepassen van milieugezondheidsindicatoren kan een belangrijk handvat zijn voor overheden, burgers en bedrijven. Door middel van duidelijke ‘scores' kan iedereen zien waar knelpunten betreffende de gezondheid zitten. Bovendien biedt het mogelijkheden om al in de planfase van ruimtelijke ontwikkelingen - middels scenario's- uit te zoeken wat de mogelijke gezondheidseffecten kunnen zijn. Het gebruik van dergelijke indicatoren is voor gemeenten dan ook een middel om in te zetten tijdens het proces van vergunningverlening.

Veel van de huidige normen voor de kwaliteit van de leefomgeving zijn afkomstig uit het milieubeleid. Die normen zijn veelal per sector en per stof opgesteld en dat verhult het zicht op hun onderlinge samenhang. Om dat beeld weer scherper te krijgen en de gezondheid en veiligheid van de leefomgeving inzichtelijker te maken, zijn veelomvattende maar desondanks toch versimpelde indicatoren een handig hulpmiddel. Iedereen kan door middel van bepaalde indicatoren (door deskundigen opgesteld) een ‘gevoel' krijgen hoe zijn/haar leefomgeving eraan toe is.

laatst bewerkt: 18 december 2015

Verplichtingen en doelen

Bij projecten van Rijkswaterstaat is het volgens de MER-Richtlijn verplicht om GES-scores (of Dalys) uit te laten rekenen. De spotlights worden geleidelijk ook op de MGR-scores gericht. Verder is het tot nu toe aan beleidsmakers of zij gezondheidsindicatoren willen inzetten en toepassen.

Er kunnen beleidsmatig drie doelen worden onderscheiden bij het inzetten van gezondheidsindicatoren:
  • Het maakt beleidsmakers bewust van de relatie tussen gezondheid en de fysieke, sociale, en economische omgeving.
  • Het ondersteunt beleidsmakers bij het herkennen en beoordelen van mogelijke gezondheidseffecten en het optimaliseren van hun beslissingen.
  • Het kan diegenen op wie het beleid betrekking heeft laten bijdragen aan het besluitvormingsproces.

Participatie van partijen

Daarbij geldt dat de rol van de overheid verandert. Zij wordt minder dominant, probeert de regeldruk te verminderen en verantwoordelijkheden bij burgers en bedrijven te leggen. Burgers, bedrijven en maatschappelijke partijen willen ook steeds meer meedenken, meebeslissen en meedoen. Gezondheidsindicatoren kunnen eraan bijdragen dat partijen buiten de overheid gemakkelijker mee kunnen praten.

laatst bewerkt: 18 december 2015

GGD'en aan zet

Het opstellen van GES-scores is werk voor overheden en GGD'en. Zij gebruiken in veel gevallen daarvoor het Handboek Gezondheidseffectscreening.

Als u informatie wilt over GES-scores in uw leefomgeving, neem dan contact op met uw GGD.

laatst bewerkt: 18 december 2015