Graven in de bodem! Veel mensen doen dat, zo nu en dan. Sommige mensen graven beroepsmatig. Dat zijn werklieden die zich bezig houden met ondergrondse objecten, zoals kabels, leidingen, riolen, etc. Die graafactiviteiten kunnen met machines plaatsvinden, maar ook handmatig, met een schop. Er zijn ook veel mensen die niet beroepsmatig met grond werken en toch graven. Dat zijn bijvoorbeeld kinderen, die voor hun plezier een gat in de grond graven: op het strand of in de tuin. Maar ook volwassenen graven: om bijvoorbeeld sierplanten of moestuingewassen in hun tuin te zaaien of planten.

Graven een beleving

Graven is meer dan alleen grond weghalen, zodat er een gat ontstaat: graven is ook beleving. Zo is er van alles te zien onder het oppervlakte van de bodem en komt u van alles tegen. Heeft u wel eens met de hand gegraven? Let maar eens op dat een kleibodem heel anders voelt dan in een zandbodem.

Bodem is eeuwen oud

In ongestoorde bodems is vaak nog de natuurlijke laagopbouw te herkennen, met een donkergekleurde laag bovenin, waar zich het organisch materiaal heeft opgehoopt. Omdat een bodem is ontstaan gedurende een periode van decennia tot eeuwen, en er soms restanten van vroegere tijden in de vorm van potscherven, pijpresten of niet gesprongen explosieven in aangetroffen worden, representeren deze laagopbouw en voorwerpen in de bodem een stukje Nederlandse geschiedenis.

Recreatief graven, of beroepsmatig graven

Graven in de bodem kan ontspannend zijn. Zeker met de hand graven. Maar bij recreatief graven, of beroepsmatig graven, dient u ook met een aantal zaken rekening te houden. Op de eerste plaats ligt de bodem vooral in stedelijk gebied vol met kabels en leidingen. Het is niet wenselijk deze kapot te maken. Het raken, beschadigen en doorhakken van elektriciteits- of gasleidingen kan zelfs tot gevaarlijke situaties leiden.

Chemische stoffen

Dan loert er nog een ander gevaar: er bevinden zich allerlei chemische stoffen in de bodem. De meeste van deze chemische stoffen zijn nuttig, doordat planten ze nodig hebben. Maar er kunnen ook chemische stoffen in de bodem zitten, die schadelijk zijn voor de gezondheid als mensen er veel van binnenkrijgen. Dat kan gebeuren doordat mensen via hand-mond contact aangeplakte bodemdeeltjes inslikken. Of dat mensen bodemdeeltjes inademen. Bij het onderwerp  ‘Ik maak me zorgen over bodemverontreiniging' is hierover informatie te vinden. Het Bodemloket laat onderzoekscontouren zien waar in Nederland mogelijk sprake is van bodemverontreiniging.

Voor mechanisch graven geldt de Wet informatie-uitwisseling boven en ondergrondse netten en netwerken (WIBON). Gemeenten treden op als regisseur van de ondergrond. Voor graven is een vergunning van de gemeente nodig en moet er een graafmelding gedaan worden. Een hulpmiddel bij graven zijn de Herdruk CROW-publicatie 400 ‘Werken in en met verontreinigde bodem' en de CROW-publicatie 500 ‘Schade voorkomen aan kabels en leidingen'.

Voor wat betreft de beoordeling van gezondheidseffecten door chemische stoffen in de bodem is de nationale Wet bodembescherming het wetgevende kader.

Vanaf 2021 treedt de omgevingswet in werking. Het Aanvullingsspoor bodem voert een aantal wijzigingen en aanvullingen door in de Omgevingswet (OW). Het doel van het bodembeleid is om een balans aan te brengen tussen:

  • De bescherming van de gezondheid van de mens en het behoud van de functionele eigenschappen die de bodem heeft voor mens, plant en dier.
  • Ruimte geven aan activiteiten op of in de bodem.  Neem kennis wat er voor bodem verandert.

Via het Aanvullingsbesluit bodem in de OW wordt het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) aangevuld met enkele milieubelastende activiteiten. Bijvoorbeeld de regels voor graven, opslaan, saneren en toepassen van grond, baggerspecie en bouwstoffen. Het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) wordt aangevuld met enkele instructieregels.

Graven op begraafplaatsen is gereguleerd in de Wet op de lijkbezorging.

Veel gemeenten hebben de regels rond het verplaatsen van grond vastgelegd in een Nota bodembeheer. Bij het verplaatsen van grond geldt dat moet worden voldaan aan het Besluit bodemkwaliteit. Het basisprincipe van dit besluit is dat gebruikte grond de reeds aanwezige bodemkwaliteit niet mag verslechteren.

Archeologie in het bestemmingsplan. In het bestemmingsplan worden de functie en de bouwmogelijkheden van de grond aangewezen. Archeologie is hierbij een van de afwegingen. Een mogelijke extra bescherming van archeologisch interessante gebieden wordt door gemeenten over het algemeen aangeduid als in een dubbelbestemming in de bestemmingsplannen.

Veel gemeenten hebben een Erfgoedverordening opgesteld. Daar staat vaak in dat u niet zonder vergunning dieper dan een bepaalde diepte mag graven (bijvoorbeeld 40 cm), tenzij het om een gebied met lage archeologische waarde gaat.

Sinds op 11 september 2007 de Wet op de Archeologische Monumentenzorg (of het Verdrag van Malta) is ingevoerd, moeten alle ondernemingen die in Nederland archeologisch graafwerk verrichten een vergunning aanvragen.

Wat kunt u doen?

  • Raadpleeg voordat u gaat graven het Bodemloket of uw eigen gemeente om te voorkomen dat u in ernstig verontreinigde grond gaat graven.
  • Als u na het graven grond over houdt, mag u dit niet zomaar elders storten. Bij sommige gemeenten kunt u overtollige grond inleveren bij het afvalbrengstation.
  • Raadpleeg uw eigen gemeente, wanneer u grond gaat verplaatsen. Veel gemeenten hebben eigen beleid om grond te hergebruiken.
  • Archeologische vondsten zijn vaak kwetsbaar als gevolg van bodemprocessen. Komt u een archeologische vondst tegen dan kan u de eerste hulp bij kwetsbare vondstmaterialen toepassen.